Pelée Dağı patlaması, 20. yüzyılın en ölümcül volkanik felaketidir. 8 Mayıs 1902 sabahı, Karayipler’deki Fransız adası Martinik’te bulunan Pelée Dağı’ndan çıkan kızgın gaz ve kül bulutu, adanın en büyük kenti Saint-Pierre’i birkaç dakika içinde yok etti. Yaklaşık 30 bin kişi hayatını kaybetti.
8 Mayıs 1902’de Martinik Adası’ndaki Pelée Dağı’ndan çıkan piroklastik akım, Saint-Pierre kentini yıktı. Karayipler’de meydana gelen bu felakette yaklaşık 30 bin kişi hayatını kaybetti. Sıcak gaz, kül ve volkanik parçacıkların hızla ilerlemesi, kentte kaçışı neredeyse olanaksız hale getirdi.
Felaket öncesi
Patlamadan önce dağda sarsıntılar, kül çıkışı ve başka tehlike işaretleri görülüyordu. 1902’de yerel halk ve yetkililer, yanardağın önceki davranışlarını esas alarak Saint-Pierre’in güvenli kalabileceğini düşündü. Ancak 8 Mayıs’taki akım önceki faaliyetlerden çok daha yıkıcı oldu.
Pelée Dağı patlaması nasıl yıkıma yol açtı?
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun kronolojisine göre patlama sabah yaklaşık 08.00’de başladı; akım kısa süre içinde Saint-Pierre’e ulaştı. Bu olay, yavaş ilerleyen bir lav akıntısı olarak açıklanmamalıdır. Piroklastik akımlar sıcak gazların taşıdığı kül ve parçacıklardan oluşur.
Kurtulanların sayısı, kent merkezi ile akımın kenarında kalan bölgelerin birlikte sayılıp sayılmamasına göre değişir. USGS kent içinde iki kişinin, kenar bölgelerde ise az sayıda insanın sağ kaldığını aktarır. Bu nedenle bütün felaket için kesin “yalnız üç kişi kurtuldu” ifadesi kullanılmamıştır.
Hücresinde hayatta kalan mahkûm
Felaketten sağ kurtulanların en ünlüsü, Ludger Sylbaris (Cyparis olarak da bilinir) adlı bir mahkûmdu. Kalın taş duvarlı, penceresi çok küçük bir hücrede tutulduğu için sıcak bulut hücresine tam olarak giremedi. Ağır yanıklarla birkaç gün sonra kurtarılan Sylbaris, daha sonra affedildi ve ünlü Barnum & Bailey sirkiyle Amerika’yı dolaşarak “Saint-Pierre’den sağ kurtulan adam” olarak tanındı.
Neden kent boşaltılmadı?
Patlamadan önceki haftalarda dağdan kül yağıyor, kükürt kokusu yayılıyor ve küçük patlamalar oluyordu. Buna rağmen kent boşaltılmadı. Bazı kaynaklar, 11 Mayıs’ta yapılacak seçimler nedeniyle yetkililerin halkın kentten ayrılmasını istemediğini öne sürer. Daha da önemlisi, o dönemde piroklastik akımların, yani yanardağ yamacından saatte yüzlerce kilometre hızla inen kızgın gaz ve kül bulutlarının tehlikesi bilimsel olarak bilinmiyordu. Saint-Pierre halkı, lavın yavaş akacağını ve kaçmaya zaman olacağını düşünüyordu.
Volkanolojiye etkisi
Pelée felaketi, yanardağ biliminin gelişiminde bir dönüm noktası oldu. Patlamayı inceleyen Fransız jeolog Alfred Lacroix, bu tür kızgın bulutlara “nuée ardente” (kızgın bulut) adını verdi. Bu tür patlamalar bugün de “Pelée tipi patlama” olarak anılır. Pelée felaketinden yalnızca bir gün önce (kaynaklarda 6 ya da 7 Mayıs 1902), yakındaki St. Vincent adasındaki La Soufrière yanardağı da patlamış ve yaklaşık 1.600–1.700 kişinin ölümüne yol açmıştı.
Aşağıdaki arşiv fotoğrafları, Pelée Dağı’nı ve Saint-Pierre’deki yıkımı gösteren seçkiyi bir araya getirir.
Kaynaklar: 1
Kaynak kontrolü: USGS, 1902 Pelée felaketinin kronolojisi.
Kaynak kontrolü: USGS, Karayipler’deki 1902 volkanik felaketleri.
Sık sorulan sorular
Pelée Dağı nerede?
Karayipler’de, Fransa’ya bağlı Martinik adasının kuzeyinde.
Pelée Dağı patlamasında kaç kişi öldü?
Yaklaşık 30 bin kişi. Saint-Pierre kenti neredeyse tamamen yok oldu.
Pelée Dağı hâlâ aktif mi?
Evet. Son büyük patlama dönemi 1929–1932 yılları arasında yaşandı; yanardağ bugün de sürekli izleniyor.