Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe sabahı saat 09.05’te İstanbul’da, Dolmabahçe Sarayı’nda karaciğer sirozu nedeniyle hayatını kaybetti. 57 yaşındaydı. Teşhisin konmasıyla ölümü arasında yaklaşık on ay geçti. Bu on ay boyunca hem hastalığıyla mücadele etti hem de devlet işlerini, gücünün yettiği ölçüde, bırakmadı.
Hastalık nasıl fark edildi?
Atatürk’ün sağlığı 1937’den itibaren bozulmaya başlamıştı. 1938’in ilk haftalarında halsizlik, iştahsızlık, kaşıntı ve burun kanamaları dikkat çekiyordu.
Teşhis, Yalova’da Dr. Nihat Reşat Belger’in muayenesiyle kondu. Kaynakların çoğu bu muayeneyi 22 Ocak 1938’e tarihler; bazı yazılarda aynı gün 1937 olarak geçer. Belger, hastasına sıkı bir perhiz önerdi.
6 Mart 1938’de Çankaya Köşkü’nde beş Türk doktor bir araya geldi ve siroz teşhisini doğruladı. Ardından Başbakan Celâl Bayar’ın önerisiyle Fransız hekim Noel Fiessinger Türkiye’ye davet edildi.
Atatürk’ün hastalığı alkolden mi kaynaklandı?
Bu, en çok sorulan ve en çok tartışılan soru. Siroz, alkol kullanımıyla ilişkilendirilen bir hastalıktır ve yaygın kanı da bu yöndedir. Ancak son yıllarda sirozun alkolden kaynaklanmadığını savunan yazılar da yayımlandı.
Kesin bir cevabı zorlaştıran bir ayrıntı var: Atatürk’ü izleyen doktorlar otopsiye gerek görmedi. Dolayısıyla bugün elimizde hastalığın nedenini kesin olarak gösteren bir otopsi raporu yok. Hastalığın siroz olduğu konusunda tereddüt yok, nedeni konusundaki tartışma ise sürüyor.
19 Mayıs 1938: Halkın karşısına son çıkış
Hasta olmasına rağmen seyahatlerini sürdürdü. 19 Mayıs 1938’de Ankara’daki stadyumda halkın karşısına son kez çıktı. Birkaç gün sonra Mersin ve Adana’da askerî geçit törenlerini izledi.
26 Mayıs’ta Ankara’dan ayrılıp İstanbul’a gitti. Başkente bir daha sağ dönmeyecekti.
Savarona’daki yaz
1 Haziran – 25 Temmuz 1938 arasını Savarona yatında geçirdi, ardından Dolmabahçe Sarayı’na yerleşti.
5 Eylül 1938: Vasiyet
Atatürk vasiyetnamesini 5 Eylül 1938’de yazdı. Mal varlığını Cumhuriyet Halk Partisi’ne bıraktı. Kız kardeşi Makbule Atadan’a, manevi çocuklarına ve İsmet İnönü’nün çocuklarına yardım öngördü; Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu’nu da unutmadı.
Ertesi gün Fiessinger üçüncü kez İstanbul’a geldi. Hastalık artık ileri evredeydi ve karında biriken su alınmak zorunda kalınıyordu. Yine de 18 Eylül’de Celâl Bayar’ın sunduğu dört yıllık ekonomik plan dosyasıyla ilgilendi.
16 Ekim: Birinci koma
16 Ekim 1938 öğleden sonra ağır komaya girdi. Ertesi gün hükümet, Anadolu Ajansı aracılığıyla resmî sağlık bildirileri yayımlamaya başladı. Hastalığı artık bütün ülke biliyordu.
21 Ekim’de komadan çıktı, ama bir daha iyileşemedi.
29 Ekim: Katılamadığı bayram
Cumhuriyet’in 15. yılı kutlanırken Atatürk törenlere katılamadı. Konuşmasını Celâl Bayar okudu. O akşam Kuleli Askerî Lisesi öğrencileri Dolmabahçe’nin önünde gösteri yaptı. 1 Kasım’daki TBMM açış konuşmasını da yine Bayar okudu.
Bundan on beş yıl önce Cumhuriyet’in nasıl ilan edildiğini 28 Ekim gecesini anlatan yazımızda okuyabilirsiniz.
10 Kasım 1938, saat 09.05
Atatürk, son komasından çıkamadı ve 10 Kasım sabahı saat 09.05’te hayatını kaybetti. Son anlarında yanında bulunan hekimler arasında Akil Muhtar, Neşet Ömer İrdelp, Nihat Reşat Belger, Abravaya Marmaralı ve Mim Kemal Öke vardı. O anların en bilinen tanıklıklarından biri, Atatürk’ün yakın çevresinden Hasan Rıza Soyak’a aittir.
Ertesi gün TBMM, İsmet İnönü’yü ikinci cumhurbaşkanı seçti.
Cenaze neden 15 yıl boyunca Anıtkabir’e konamadı?
Çünkü Anıtkabir henüz yoktu. Cenazenin yolculuğu şöyle gelişti:
- 16 Kasım: Tabut, Dolmabahçe’nin büyük salonunda, Bruno Taut’un tasarladığı katafalka yerleştirildi.
- 17 Kasım: Saraya akın eden kalabalıktaki izdihamda 11 kişi öldü.
- 19 Kasım: Sabah Dolmabahçe’de cenaze namazı kılındı. Akşam Yavuz zırhlısıyla İzmit’e, oradan da trenle Ankara’ya götürüldü.
- 20 Kasım: TBMM önündeki katafalka kondu.
- 21 Kasım: Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine yerleştirildi.
- 10 Kasım 1953: Yapımı 9 yıl süren Anıtkabir’e nakledildi.
Kısa cevaplar
Atatürk kaç yaşında öldü? 57 yaşında. Doğum yılı 1881 kabul edilir.
Nerede öldü? İstanbul’da, Dolmabahçe Sarayı’nda.
Otopsi yapıldı mı? Hayır. Naaş, patolog Lütfi Aksu tarafından tahnit edildi.
Neden 09.05? Ölümün gerçekleştiği saattir. Bu nedenle her 10 Kasım’da saat 09.05’te saygı duruşunda bulunulur.
Atatürk’ün gençlik yıllarını 1881-1910 fotoğraflarından, sonraki dönemlerini renklendirilmiş fotoğraflarından izleyebilirsiniz.
