Kiros Silindiri, Pers Kralı II. Kiros’un (Büyük Kiros) M.Ö. 539’da Babil’i ele geçirmesinden sonra yazdırdığı, Akadca çivi yazılı bir kil belgedir. Yaklaşık 23 santimetre uzunluğundaki fıçı biçimli silindir, 1879’da Babil’de bulundu ve bugün Londra’daki British Museum’da sergileniyor. Sıklıkla “dünyanın ilk anayasası” ya da “ilk insan hakları bildirgesi” olarak anılsa da, modern anlamda bir anayasa değildir; bu tanımlamalar antik metne 20. yüzyılda getirilen yorumlardır.
Kiros kimdir?
II. Kiros, tarihte “Büyük Kiros” olarak bilinen, Ahameniş (Pers) İmparatorluğu’nun kurucusudur. M.Ö. 6. yüzyılın ortasında Med Krallığı’nı ele geçirerek yükselişe geçti. Ardından Anadolu’ya yöneldi ve zenginliğiyle efsaneleşen Lidya Kralı Karun’u (Kroisos) yenerek başkent Sardes’i aldı. M.Ö. 539’da ise dönemin en büyük şehirlerinden Babil’i ele geçirdi. Böylece Ege kıyılarından Orta Asya’ya uzanan, o güne kadarki en geniş imparatorluklardan birini kurdu.
Kiros M.Ö. 530’da öldü. Mezarı, bugünkü İran’da kurduğu başkent Pasargad’dadır.
İlgili yazı: Karun hazinesi gerçek mi? Lidya altınlarının hikâyesi
Kiros Silindiri nerede bulundu?
Silindir, Asur bilimci Hormuzd Rassam’ın British Museum adına 1879’da Babil’de yürüttüğü kazılar sırasında bulundu. Babil’in baş tanrısı Marduk’un tapınağı Esagila’nın bulunduğu alanda, bir yapının temeline yerleştirilmişti. Mezopotamya krallarının yaptırdıkları yapıların temellerine, yaptıkları işleri anlatan yazılı belgeler bırakması köklü bir gelenekti; Kiros Silindiri de bu geleneğin bir örneğidir.
Kiros Silindiri’nde ne yazıyor?
Yaklaşık 45 satırlık metin, bir Babil kraliyet yazıtının kalıplarını izler ve üç ana bölümden oluşur:
- Önceki kralın eleştirisi: Babil’in son kralı Nabonidus, tanrılara saygısızlık eden ve halkını ezen bir hükümdar olarak anlatılır.
- Kiros’un seçilmesi: Babil’in baş tanrısı Marduk’un, halkın yakarışlarını duyarak Kiros’u Babil’i kurtarmak için seçtiği ve şehrin savaşsız teslim olduğu anlatılır.
- Kiros’un icraatı: Kiros Babil’de barışı sağladığını, halkın yükünü hafiflettiğini, tapınakları onardığını ve yerlerinden edilmiş toplulukları tanrı heykelleriyle birlikte yurtlarına geri gönderdiğini söyler.
Metin, Kiros’un ağzından yazılmış bir propaganda belgesidir: yeni hükümdarın meşruiyetini Babil’in kendi diniyle ve kraliyet geleneğiyle kanıtlamayı amaçlar. “Kiros kendini tanrı ilan etti” şeklindeki iddia ise metinde yer almaz; Kiros kendini Marduk’un seçtiği kral olarak tanıtır.
“İlk anayasa” ve “ilk insan hakları bildirgesi” iddiası
Silindirin “ilk insan hakları bildirgesi” olarak tanınması büyük ölçüde 1971’e dayanır. İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, Pers İmparatorluğu’nun 2500. yılı kutlamalarında silindiri bu şekilde tanıttı ve kopyasını Birleşmiş Milletler’e hediye etti. Bu kopya bugün New York’taki BM Genel Merkezi’nde sergileniyor.
Tarihçilerin çoğu bu tanımın abartılı olduğunu düşünür: Metin, bireylere eşit haklar tanıyan bir hukuk belgesi değil, bir fetihten sonra yazılmış kraliyet yazıtıdır. Bununla birlikte, sürgün edilen toplulukların geri dönmesine izin verilmesi, antik dünyada dikkat çeken bir politikaydı. Tevrat’taki Ezra Kitabı da Kiros’un Babil’deki Yahudi sürgünlerinin Kudüs’e dönmesine izin verdiğini anlatır; silindirde Yahudilerin adı geçmese de bu iki anlatı sık sık birlikte anılır.
Silindir 2010’da Tahran’daki İran Ulusal Müzesi’ne ödünç verildi ve aylar boyunca yüz binlerce ziyaretçi tarafından görüldü. Aynı yıl British Museum, silindirdeki metnin kopyalarını taşıyan iki küçük tablet parçasını da tespit etti.
Kiros Silindiri Türkçe metni hakkında
Aşağıdaki görsel, internette Türkçe çeviri olarak paylaşılan bir metindir; kaynağı ve satır karşılıkları belirtilmediği için doğrulanmış resmî çeviri olarak sunulmamalıdır. Karşılaştırma için British Museum’un eser kaydı ve İngilizce çevirisi kullanılabilir.
Sık sorulan sorular
Kiros Silindiri nedir?
Pers Kralı II. Kiros’un M.Ö. 539’da Babil’i almasından sonra yazdırdığı, Akadca çivi yazılı bir kil silindirdir.
Kiros Silindiri nerede?
Londra’daki British Museum’da. Bir kopyası New York’taki BM Genel Merkezi’nde sergilenir.
Kiros Silindiri ilk anayasa mı?
Hayır. Modern anlamda bir anayasa ya da insan hakları belgesi değil, bir kraliyet yazıtıdır. “İlk insan hakları bildirgesi” nitelemesi 1971’de yaygınlaşmıştır.
Kaynaklar: British Museum, Kiros Silindiri · University of Chicago, Ancient Near Eastern Studies ve Kiros Silindiri değerlendirmesi
