Dünyanın ilk şarkısı nedir? Kısa cevap
Notaları yazılı olarak günümüze ulaşan en eski şarkı, yaklaşık 3400 yıllık Hurri İlahisi’dir. Bugünkü Suriye’de, antik Ugarit kentinde bulunan kil tabletlere çivi yazısıyla kaydedilen bu ilahi, M.Ö. 14. yüzyıla, yani yaklaşık M.Ö. 1400’lere tarihlenir. Tabletler arasında en iyi korunan ve en çok bilinen örnek h.6 numaralı tablettir; “Hurri İlahisi” dendiğinde genellikle bu tablet kastedilir.
“Dünyanın ilk şarkısı” ifadesi, insanların ilk kez o dönemde şarkı söylediği anlamına gelmez. İnsanlar çok daha önce şarkı söylüyor ve müzik yapıyordu; arkeologlar on binlerce yıllık kemik flütler bile buldu. Hurri İlahisi’ni özel kılan, bir müzik eserinin hem sözlerinin hem de çalınışına ilişkin talimatların yazıya geçirilmiş olmasıdır.
Tablet nerede ve ne zaman bulundu?
Ugarit, bugünkü Suriye’nin Akdeniz kıyısında, Lazkiye yakınlarındaki Ras Şamra höyüğünde bulunan antik bir liman kentidir. Tunç Çağı’nda önemli bir ticaret merkeziydi; Mısır, Hitit ve Mezopotamya dünyalarıyla bağlantılıydı. Ugarit, Ugarit alfabesi olarak bilinen, en eski alfabelerden biriyle de tanınır.
Hurri müzik tabletleri 1950’lerde Fransız arkeologların Ugarit Kraliyet Sarayı’nda yaptığı kazılarda ortaya çıktı. Bulunan parçalar 30’dan fazla ilahiye ait olsa da çoğu çok kırık durumdadır. Neredeyse eksiksiz okunabilen tek örnek h.6 tabletidir. Tablet bugün Şam’daki Suriye Ulusal Müzesi’nde korunmaktadır.
Hurriler kimdir?
Hurriler, M.Ö. 3. binyılın sonlarından itibaren Kuzey Mezopotamya, Kuzey Suriye ve Doğu Anadolu’da yaşamış bir halktır. M.Ö. 2. binyılda kurdukları Mitanni Krallığı, bölgenin güçlü devletlerinden biri oldu. Hurrice, bilinen büyük dil ailelerinin hiçbirine bağlanamayan, yalnızca Urartuca ile akraba olduğu bilinen bir dildir. Hurri kültürü, komşuları Hititleri de derinden etkiledi; Hitit dinindeki pek çok tanrı ve ritüel Hurri kökenlidir.
Nikkal kimdir?
İlahinin adandığı Nikkal, meyve bahçeleri ve verimlilikle ilişkilendirilen bir tanrıçadır. Ugarit inancında ay tanrısı Yarikh’in eşi olarak bilinir; adı, Sümerlerin ay tanrıçası Ningal’den gelir. Önceki anlatımlarda geçen “Ugarit kraliçesi” ifadesi doğru değildir: Nikkal bir kraliçe değil, bir tanrıçadır.
Tablette ne yazıyor?
h.6 tableti iki bölümden oluşur. Üst kısımda Hurrice yazılmış ilahinin sözleri bulunur. Çift çizgiyle ayrılan alt kısımda ise müzik talimatları yer alır: Akadca müzik terimleriyle belirtilen aralık adları ve bunların yanında sayılar. Bu terimler, dokuz telli bir lirin (sammûm) tellerine ve tel çiftlerine karşılık gelir.
Tabletin sonunda eserin “nitkibli” adı verilen bir akortta yazıldığı belirtilir ve yazıcı olarak Ammurabi adı geçer. Bu nedenle Ammurabi bazen “ilk besteci” olarak anılsa da, onun eseri besteleyen mi yoksa yalnızca yazıya geçiren kâtip mi olduğu kesin değildir.
Melodisi kesin olarak biliniyor mu?
Hayır. İşaretlerin modern notalara nasıl aktarılacağı konusunda farklı yorumlar vardır. Anne Draffkorn Kilmer, Marcelle Duchesne-Guillemin ve Richard Dumbrill gibi araştırmacılar birbirinden oldukça farklı müzikal çözümlemeler önermiştir. Örneğin sayıların bir notanın kaç kez tekrarlanacağını mı, yoksa başka bir şeyi mi gösterdiği tartışmalıdır. Bugün dinlediğimiz kayıtlar, antik çağdan kalmış ses kayıtları değil, bu çözümlemelere dayanan modern icralardır.
Hurri İlahisi’ni dinleyin
Aşağıdaki video modern bir yorumdur. Tabletin tek ve kesin melodisi olarak değerlendirilmemelidir.
Hurri İlahisi sözleri ve Türkçe anlamı
Hurrice metnin anlamı bütünüyle kesinleşmiş değildir. Bu nedenle internetteki Türkçe sözleri, tartışmasız bir çeviri gibi okumamak gerekir. Urkesh projesinin aktardığı yorumda adak, arınma ve doğurganlıkla ilişkili temalar öne çıkar. Bunlar metni anlamlandırma önerileridir; aşağıda kesin bir Türkçe şarkı sözü sunulmamasının nedeni de bu belirsizliktir.
Eksiksiz günümüze ulaşan en eski şarkı: Seikilos Yazıtı
Hurri İlahisi notaları yazılı en eski eserse, sözleri ve melodisiyle eksiksiz olarak günümüze ulaşan en eski şarkı Seikilos Yazıtı’dır. Bu eser de Anadolu’dan çıktı: 1883’te Aydın yakınlarında, antik Tralleis kenti çevresinde bulunan mermer bir mezar taşının üzerine Yunan müzik notasyonuyla yazılmıştır. Yaklaşık M.S. 1. yüzyıla tarihlenir ve bugün Kopenhag’daki Danimarka Ulusal Müzesi’ndedir.
Şarkının kısa sözleri hayatın geçiciliğini anlatır ve yaşarken neşeli olmayı öğütler. Notaları eksiksiz olduğu için bugün çalınan hâli, Hurri İlahisi’ne göre çok daha az yoruma dayanır.
Dünyanın ilk şarkıcısı ve ilk şairi kim?
Tarihteki ilk şarkıcının adını bilmek mümkün değil. Ancak adı bilinen ilk yazar olarak genellikle M.Ö. 23. yüzyılda yaşamış Enheduanna gösterilir. Akad Kralı Sargon’un kızı olan Enheduanna, Ur kentinde ay tanrısının başrahibesiydi ve tanrıça İnanna için yazdığı ilahilerle tanınır. Bu ilahilerin melodileri günümüze ulaşmamıştır.
Sık sorulan sorular
Dünyanın ilk şarkısı hangisidir?
Notaları yazılı olarak bilinen en eski eser, Ugarit’te bulunan yaklaşık 3400 yıllık Hurri İlahisi’dir (h.6). Eksiksiz olarak günümüze ulaşan en eski şarkı ise Aydın’da bulunan Seikilos Yazıtı’dır.
Ugarit nerede?
Bugünkü Suriye’nin kuzeybatısında, Lazkiye yakınlarındaki Ras Şamra’dadır.
Hurri İlahisi kime yazıldı?
Meyve bahçeleri ve verimlilikle ilişkilendirilen tanrıça Nikkal’e.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Marcelle Duchesne-Guillemin, The Discovery of Mesopotamian Music (1984), özellikle s. 14–20
- Urkesh Arkeoloji Projesi: Hurri müziği ve metin yorumları
- Danimarka Ulusal Müzesi, Seikilos Yazıtı
- Yazıdaki müzik videosu
İlklerin tarihini keşfedin
İlk fotoğrafların hikâyesi ve ilk videonun ne zaman çekildiği ile geçmişten günümüze ulaşan başka kayıtları keşfedebilirsiniz.
