İstanbul’daki ilk kahvehaneler 16. yüzyılın ortalarında, Kanuni Sultan Süleyman döneminde açıldı. Kısa sürede şehrin her mahallesine yayılan kahvehaneler, Osmanlı toplumunda insanların bir araya gelip haberleştiği, sohbet ettiği, oyun oynadığı ve hikâye dinlediği başlıca buluşma yerleri oldu. Bu galeride eski Osmanlı kahvehanelerini gösteren fotoğraf, gravür ve tabloları bulabilirsiniz.
Her ne kadar günümüzde önemini ve genel olarak işlevini yitirse de eski Osmanlı kahvehaneleri ortaya çıktıkları ilk günden beri halkın toplandığı, kahve içmenin yanında sanattan siyasete pek çok konuyu konuştuğu, sanatçıların, edebiyatçıların, bilim adamlarının ve halkın her tabakasından insanın günün belli saatlerinde mutlaka uğradığı mekanlar oldular. Kahvehaneler ilk olarak 16.yüzyılın başlarında Mekke, Kahire ve Şam’da ortaya çıktı. Eski Osmanlı kahvehaneleri ise ilk kez 16.yüzyıl ortalarında görülmeye başlandılar. Bilinen ilk kahvehaneleri Halepli bir tüccar olan Hakem ve Şam’dan gelen Şems isimli zatlar tarafından açılmıştır. Kısa sürede yaygınlaşmaya başlayan kahvehanelerin sayısı Kanuni zamanında 50, 16.yüzyılın sonunda 600 ,19 yüzyılda da 2500’ü buldu.İstanbul’da bir kahvehane, 1901… pic.twitter.com/0zhtcguLKs
— Tarih Kurdu (@TarihKurdu) 13 Eylül 2017
Eski Osmanlı Kahvehaneleri fotoğrafları, gravürler, tablo ve çizimler
Osmanlı kahvehanelerinin çeşitleri
Kahvehaneler, müşterilerine ve işlevlerine göre farklılaşıyordu:
- Mahalle kahveleri: Mahalle sakinlerinin günlük buluşma yeriydi; haberler burada konuşulur, işler burada ayarlanırdı.
- Esnaf kahveleri: Aynı meslekten esnafın toplandığı, iş bulma ve haberleşme merkezi olarak da işlev gören kahvehanelerdi.
- Yeniçeri kahveleri: Yeniçerilerin işlettiği ve toplandığı kahvehanelerdi. Siyasi tartışmaların ve isyan hazırlıklarının merkezi olabildikleri için yönetim tarafından yakından izlenirdi; 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla birlikte bu kahvehanelerin çoğu kapatıldı.
- Semai kahveleri: Özellikle Ramazan gecelerinde âşıkların saz eşliğinde semai, koşma ve destan okuduğu, müzikli kahvehanelerdi.
- Kıraathaneler: 19. yüzyılda gazete ve dergilerin yaygınlaşmasıyla ortaya çıkan, gazete okunan ve daha sessiz bir ortam sunan kahvehanelerdi.
Kahvehanede eğlence: meddah ve Karagöz
Kahvehaneler, Osmanlı’da halkın eğlence merkezlerinden biriydi. Meddahlar, elinde bir mendil ve bir sopayla tek başına hikâyeler anlatır, farklı karakterleri taklit ederek dinleyicileri güldürürdü. Özellikle Ramazan aylarında kahvehanelerde Karagöz ve Hacivat gösterileri düzenlenirdi. Tavla, satranç ve mangala gibi oyunlar da kahvehanelerin vazgeçilmeziydi.
Kahvehane yasakları
Kahvehanelerde devlet yönetimi hakkında konuşulması, yöneticileri sık sık rahatsız etti. En sert yasaklardan biri, 1633’te Sultan IV. Murad döneminde geldi: İstanbul’daki büyük yangının ardından kahvehaneler kapatıldı, kahve ve tütün yasaklandı. Rivayetlere göre IV. Murad, kılık değiştirerek geceleri şehirde dolaşır ve yasağa uymayanları cezalandırırdı. Yasaklar zaman zaman gevşeyip yeniden konuldu, ancak kahvehaneleri hiçbir zaman tamamen ortadan kaldıramadı.
İlgili yazı: Enteresan yasaklarla kahvenin tarihi
Türk kahvesi kültürü
Kahvehaneler, Türk kahvesinin hazırlanma ve ikram geleneğinin yaşatıldığı yerler oldu. “Türk Kahvesi Kültürü ve Geleneği”, 2013’te UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alındı.
Sık sorulan sorular
İstanbul’daki ilk kahvehane ne zaman açıldı?
- yüzyılın ortalarında, Kanuni Sultan Süleyman döneminde. Kaynaklara göre ilk kahvehaneyi Halepli Hakem ve Şamlı Şems adlı iki kişi açtı.
Osmanlı’da kahvehaneler neden yasaklandı?
Kahvehanelerde yönetimin eleştirilmesi ve buraların siyasi kargaşa merkezi olabileceği düşüncesiyle. En bilinen yasak 1633’te IV. Murad dönemindedir.
Kıraathane nedir?
- yüzyılda ortaya çıkan, gazete ve dergi okunan kahvehanelere verilen addır.
İlgili yazı
Abdullah Kardeşler’in eski İstanbul fotoğrafları.