Dagerreyotipi nedir?
Dagerreyotipi (Fransızca daguerréotype), gümüş kaplı bir bakır levha üzerinde, negatif kullanmadan doğrudan tek bir görüntü oluşturan ilk yaygın fotoğraf tekniğidir. Fransız ressam ve mucit Louis Jacques Mandé Daguerre’in geliştirdiği yöntem, 19 Ağustos 1839’da Paris’te kamuoyuna açıklandı. Bu tarih, birçok kaynakta fotoğrafçılığın doğum günü olarak kabul edilir.
Türkçede kelime farklı biçimlerde yazılır: dagerreyotip, dagerreyotipi, dagerotip. Hepsi aynı tekniği anlatır. “Dagerotip ne demek?” sorusunun kısa cevabı şudur: Adını mucidi Daguerre’den alan, 19. yüzyılın ilk fotoğraf yöntemi.

Dagerreyotipi nasıl yapılır?
Bir dagerreyotipi elde etmek, uzun ve dikkat isteyen bir süreçti:
- Levhanın hazırlanması: Gümüş kaplı bakır levha, ayna gibi parlayana kadar parlatılırdı.
- Işığa duyarlı hâle getirme: Levha karanlıkta iyot buharına tutulur, yüzeyde ışığa duyarlı gümüş iyodür tabakası oluşurdu. Sonraki yıllarda brom gibi maddelerle duyarlılık artırıldı.
- Çekim (pozlama): Levha kameraya yerleştirilip çekim yapılırdı. İlk yıllarda pozlama dakikalar sürüyordu; teknik geliştikçe bu süre kısaldı ve portre çekmek mümkün hâle geldi.
- Banyo: Görüntü, ısıtılmış cıva buharıyla görünür hâle getirilirdi. Cıva buharı sağlık açısından son derece tehlikeliydi.
- Sabitleme: Görüntü tuz çözeltisiyle, daha sonra da sodyum tiyosülfatla sabitlenir; çoğu zaman altın çözeltisiyle tonlanarak dayanıklılığı artırılırdı.
- Muhafaza: Yüzeyi çok hassas olan levha, camın altına konarak kapaklı bir kutuya yerleştirilirdi.
Dagerreyotipinin özellikleri
- Tek kopyadır: Negatif olmadığı için çoğaltılamaz; her dagerreyotipi tektir.
- Ayna görüntüsüdür: Görüntü yanal olarak terstir; yazılar ve sağ-sol ters görünür.
- Açıyla görülür: Yüzey ayna gibi parladığı için görüntü belirli bir açıdan bakıldığında pozitif, başka açıdan negatif gibi görünür.
- Çok ayrıntılıdır: Keskinliği dönemin diğer yöntemlerinden çok yüksekti. Ancak uzun pozlama nedeniyle hareket eden kişiler ve araçlar görüntüde belirsiz kalabiliyordu.
Dagerreyotipler ince ayrıntıları gösterebilir; ancak “çözünürlüğü sınırsızdır” ifadesi görüntünün her koşulda kusursuz olduğu anlamına gelmez. Pozlama süresi yöntemin gelişimine ve ışık koşullarına göre değişmiştir. Özellikle ilk örneklerde uzun pozlama, hareket eden kişilerin veya araçların görüntüde belirsiz kalmasına yol açabilir.
Dagerreyotipinin tarihi
Daguerre, 1829’da Joseph Nicéphore Niépce ile ortaklık kurdu. Niépce, günümüze ulaşan en eski kamera görüntüsü olan “Le Gras’daki Pencereden Görünüm”ü 1827’de heliograf adını verdiği yöntemle elde etmişti; ancak bu yöntem saatler süren pozlama gerektiriyordu. Niépce 1833’te öldü. Daguerre çalışmaları sürdürdü ve görünmeyen görüntünün cıva buharıyla ortaya çıkarılabileceğini keşfederek pozlama süresini büyük ölçüde kısalttı.
Fransız bilim insanı François Arago, buluşu Ocak 1839’da Fransız Bilimler Akademisi’ne duyurdu. Fransız hükümeti, Daguerre’e ve Niépce’nin oğluna ömür boyu maaş bağlayarak buluşu satın aldı ve yöntemin ayrıntıları 19 Ağustos 1839’da açıklanarak dünyaya serbestçe sunuldu. Daguerre’in buluşu yalnızca İngiltere’de patentle korundu.
Teknik kısa sürede bütün dünyaya yayıldı. Buluşun haberi aynı yıl Osmanlı basınında da yer aldı: Osmanlı Devleti’nin resmî gazetesi Takvim-i Vekayi, 28 Ekim 1839’da fotoğrafın icadını okurlarına duyurdu. 1840’lardan itibaren İstanbul’da dagerreyotip çekimleri yapılmaya başlandı.
Galeride dagerreyotipi örneğinin yanında fotoğraf tarihinin farklı aşamaları da bulunur. Niépce’in Le Gras penceresinden görünümü bir heliograftır; dagerreyotipi değildir. Eseri koruyan Harry Ransom Center, bu görüntüyü güncel katalog kaydında 1827’ye tarihler. Erken teknikleri birbirinden ayırmak, fotoğraf tarihini doğru okumayı sağlar.

Joseph Nicéphore Niépce, Le Gras penceresinden görünüm. Harry Ransom Center kaydında 1827 tarihli heliograf olarak tanımlanır. 
Louis Daguerre’in Boulevard du Temple görünümü: erken dagerreyotipi örneklerinden biri. Uzun pozlama nedeniyle hareketli sokak trafiği belirgin değildir.
İçinde insan görülen ilk fotoğraf
Daguerre’in 1838’de Paris’te çektiği Boulevard du Temple görüntüsü, içinde insan görülen bilinen en eski fotoğraf olarak kabul edilir. Uzun pozlama nedeniyle bulvardaki at arabaları ve yayalar görüntüye yansımadı; yalnızca köşede ayakkabısını boyatırken uzun süre hareketsiz kalan bir adam ve ayakkabı boyacısı fotoğrafa girdi.
Dagerreyotipinin sonu
1841’de İngiliz William Henry Fox Talbot’un geliştirdiği kalotip yöntemi, bir negatiften çok sayıda kopya basmayı mümkün kıldı. 1851’de Frederick Scott Archer’ın geliştirdiği ıslak kolodyon yöntemi ise hem daha ucuz hem daha hızlıydı. Bu yeni teknikler karşısında dagerreyotipi 1850’lerin sonunda büyük ölçüde terk edildi. Yine de günümüzde bu yöntemi yaşatan sanatçılar bulunuyor.
Sık sorulan sorular
Dagerreyotipi ne demek?
Louis Daguerre’in 1839’da duyurduğu, gümüş kaplı bakır levhaya tek kopya görüntü kaydeden fotoğraf tekniğidir.
Dagerreyotipi ile heliograf arasındaki fark nedir?
Heliograf, Niépce’in 1820’lerde kullandığı ve saatler süren pozlama gerektiren yöntemdir. Dagerreyotipi ise cıva buharıyla banyo sayesinde çok daha kısa pozlamayla, çok daha net görüntüler veriyordu.
Dagerreyotipi çoğaltılabilir mi?
Hayır. Negatif kullanılmadığı için her dagerreyotipi tek kopyadır.
İlgili yazı: İlk fotoğraf ne zaman çekildi? Fotoğrafçılıkta ilkler
Kaynaklar: ABD Kongre Kütüphanesi: Dagerreyotipi tekniği · Harry Ransom Center: Niépce heliografı.



