Fenakistiskop, dönen bir disk üzerindeki ardışık çizimlerle hareket yanılsaması yaratan, ilk animasyon aletlerinden biridir. Belçikalı fizikçi Joseph Plateau ve Avusturyalı matematikçi Simon von Stampfer tarafından 1832’de, birbirinden bağımsız olarak geliştirildi. Kısa bir hareketi döngü hâlinde tekrar ettiği için bugünün animasyonlu GIF’lerinin atası olarak anılır.
Fenakistiskop nedir?
Fenakistiskop, Joseph Plateau ve Simon von Stampfer’in 1832-1833 dönemindeki çalışmalarıyla gelişen, sinema öncesi optik oyuncaklardan biridir.
İlk animasyon aletlerinden biri olan fenakistiskop, yuvarlak bir şekil üzerine, görüntüleri aşamalı olarak yan yana yerleştirip hızla bakıldığında gözde hareket aldanması yaratma üzerine kurulmuştu. (Zaten kelimenin Yunanca anlamı; göz aldatması, göz yanılması gibi bir anlam taşımaktadır.)
Fenakistiskop Örnekleri
Fenakistiskop nasıl çalışır?
Fenakistiskopun temel parçası, kenarında eşit aralıklarla dar yarıklar bulunan karton bir disktir. Diskin yüzeyine, bir hareketin ardışık aşamaları daire şeklinde çizilir. Kullanıcı diski bir sapın etrafında döndürür ve yarıkların arasından, karşısındaki aynada diskin yansımasına bakar.
Yarıklar, her çizimin göze yalnızca çok kısa bir an görünmesini sağlar. Göz, art arda gelen bu görüntüleri birleştirerek tek bir hareket gibi algılar. Böylece dans eden bir figür, zıplayan bir hayvan ya da dönen bir çark canlanmış gibi görünür. Bu ilke, daha sonra sinemanın da temelini oluşturdu.
Adı nereden geliyor?
“Fenakistiskop” (phenakistiscope) adı, Yunanca “aldatmak” anlamındaki phenakizein ile “bakmak” anlamındaki skopein kelimelerinden türetildi; yani “gözü aldatan alet” demektir. Stampfer ise kendi aletine “stroboskop” adını verdi.
Fenakistiskop, 19. yüzyılda popülerleşen optik oyuncaklardan biridir. Karton bir diskin üzerindeki ardışık çizimler, disk döndürülüp yarıklar arasından aynadaki yansımaya bakıldığında hareket ediyormuş gibi görünür. Böylece dans eden, eğilen veya zıplayan figürler kısa ve tekrar eden bir animasyon oluşturur.
Bu dönemde araştırmacılar optik yanılsamalar ve hareketli görüntüler üzerine deneyler yapıyordu. Joseph Plateau Belçika’da, Simon von Stampfer ise Viyana’da benzer ilkelerle çalışan diskler geliştirdi. Smithsonian’ın koleksiyonunda Stampfer’e ait, 1833 tarihli bir fenakistiskop diski bulunur.
Cihaz popülerliğini kanıtladı ve kısa süre sonra Phantasmascope, Fantoscope ve hatta prosaic Magic Wheel gibi daha kolay telaffuz edilebilir isimler altında kitlesel olarak üretildi ve pazarlandı. Burada yer alan seri, 1833’te yayınlanan, en eski seri üretilen Phenakistoscopes arasında yer alan Mclean’s Optical Illusions veya Magic Panorama adlı rakip bir üründür. Burada gördüğümüz resimler basit hareketli figürler olmakla birlikte, takip eden yıllarda tasarımlar karmaşık, fantazmagorik sahneleri yüksek renkte betimleyerek daha karmaşık hale gelecektir.
Fenakistiskop, zoetrop ve zoopraksiskop gibi başka sinema öncesi araçlarla birlikte hareketli görüntünün tarihindeki örneklerden biridir. Günümüzdeki animasyonlu GIF’lerle benzerliği, kısa hareket dizilerini döngü halinde tekrar etmesidir. Yazının başlığındaki “GIF’in atası” ifadesi bu görsel benzerliği anlatır.
Fenakistiskoptan sinemaya
Fenakistiskop, hareketli görüntü tarihinde bir dizi icadın başlangıcı oldu:
- 1832: Fenakistiskop (Plateau ve Stampfer)
- 1834: Zoetrop: çizimlerin dönen bir silindirin iç yüzeyine yerleştirildiği, aynı anda birkaç kişinin izleyebildiği alet
- 1877: Praksinoskop: Fransız Émile Reynaud’nun yarıklar yerine aynalar kullanarak daha net görüntü elde ettiği alet
- 1879: Zoopraksiskop: Eadweard Muybridge’in fotoğraflarını perdeye yansıtan aleti
- 1888: Günümüze ulaşan en eski film kaydı, Louis Le Prince’in Roundhay Bahçe Sahnesi
Sık sorulan sorular
Fenakistiskop ne demek?
Dönen bir disk üzerindeki çizimlerle hareket yanılsaması yaratan 19. yüzyıl animasyon aletidir. Adı “gözü aldatan alet” anlamına gelir.
Fenakistiskopu kim icat etti?
Joseph Plateau ve Simon von Stampfer, 1832’de birbirinden bağımsız olarak.
İlgili yazı: İlk video ne zaman çekildi?
Müze kaydı: Smithsonian, Simon von Stampfer’in fenakistiskop diski (1833).
İlgili yazı
Fotoğrafçılığın ilk örnekleri.