DOSYA HABER | TARİH
Spot:
Hitit başkenti Hattuşa’da bulunan çivi yazılı bir tablet parçasının, Kadeş Barış Antlaşması’nın nüshalarından birine ait olduğu 21 Eylül’de duyuruldu. Parça, bir ülkeden öbürüne kaçan insanlara ne yapılacağını düzenleyen maddelerden satırlar taşıyor. Peki 3.200 yıl önce çağın iki büyük gücü bu konuda tam olarak neyi kararlaştırmıştı, bu maddeler antlaşmaya neden girmişti ve “Kadeş Antlaşması” hakkında bildiklerimizin ne kadarı doğru?
Kaynak: Bu dosya; Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın duyurusunu aktaran haberler, antlaşmanın Hitit nüshasının yayımlanmış çevirisi ve Birleşmiş Milletler kayıtlarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Yeni tablet parçasının bilimsel yayını henüz yapılmamıştır; parçaya ilişkin bilgiler resmî duyuruya dayanmaktadır.
Kadeş Antlaşması’nın 1906’da Boğazköy’de bulunan ve İstanbul’da Eski Şark Eserleri Müzesi’nde sergilenen Akadca nüshası. Fotoğraf: Osama Shukir Muhammed Amin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Hattuşa’da ne bulundu?
Tablet parçası, Çorum’un Boğazkale ilçesindeki Hattuşa’da, Hitit krallarının oturduğu Büyükkale’de, “E Yapısı” olarak adlandırılan binanın yakınında gün yüzüne çıkarıldı. Parçanın yalnızca bir yüzü korunmuş durumda. Yaklaşık bir yıl süren incelemenin ardından Akadca yazılmış metnin, Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır Firavunu II. Ramses arasındaki antlaşmanın nüshalarından birine ait olduğu belirlendi. Euronews Türkçe
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy keşfi 21 Eylül Dünya Barış Günü’nde, “Barışın binlerce yıllık izini Anadolu’nun toprağında bulduk!” sözleriyle duyurdu. Gazete Oksijen Açıklamaya göre okunabilen satırlar, antlaşmanın 12. ile 20. maddeleri arasındaki bölüme denk geliyor.
Bir çekinceyi baştan belirtmek gerekiyor: Parçanın tam çevriyazısı ve çevirisi henüz yayımlanmadı. Ayrıntılar, bilimsel yayın çıktığında netleşecek.
Maddeler ne diyor: İade var, ceza yok
Yeni parçanın ait olduğu bölüm kaçaklarla ilgilidir. İki kral, kendi ülkesinden kaçıp karşı tarafa geçen kişileri geri göndermeyi karşılıklı olarak üstlenir: Mısır’dan Hatti’ye kaçan Ramses’e, Hatti’den Mısır’a kaçan Hattuşili’ye teslim edilecektir.
Antlaşmayı çağının ötesine taşıyan ise bu maddelere eklenen güvencedir: İade edilen kişi suçundan ötürü cezalandırılmayacaktır. Yayımlanmış çevirilere ve bakanlığın aktardığı özete göre geri gönderilenin gözleri oyulmayacak, dili ve kulakları kesilmeyecek, ayaklarına dokunulmayacak; evi yıkılmayacak, eşi ve çocukları yok edilmeyecektir. Antlaşmanın Hitit nüshasından çeviri (Bedford/St. Martin’s) · Ynetnews
Bu maddelere “mülteci hukuku” ya da “sığınma hakkı” demek ise yanlış olur. Metin kaçan kişiye sığınma hakkı tanımaz; tam tersine, onu geri vermeyi zorunlu kılar. Söz konusu olan, iki devletin birbirine verdiği karşılıklı bir diplomatik taahhüttür. Dikkat çekici olan, bu taahhüdün geri gönderilen insanın ve ailesinin can güvenliğini yazılı güvenceye bağlamasıdır.
Bu maddeler neden yazıldı? Kaçak bir kralın gölgesi
Kaçaklar meselesinin antlaşmada bu kadar yer tutması tesadüf değildi. III. Hattuşili tahta, yeğeni Urhi-Teşup’u (III. Murşili) devirerek çıkmıştı. Devrik kral önce Suriye’ye sürüldü; Hattuşili’ye karşı giriştiği girişimler sonuç vermeyince Mısır’a kaçtı. Hattuşili yeğeninin iadesini istedi, Ramses ise onun nerede olduğunu bilmediğini bildirdi. İki imparatorluk bu yüzden yeniden savaşın eşiğine geldi; kriz, antlaşmayla aşıldı. Wikipedia (İng.) – Muršili III
Hattuşili için mesele bir iade talebinden ibaret değildi; tahtının meşruiyeti söz konusuydu. Antlaşmanın Hitit nüshasında bu yüzden bir veraset güvencesi de bulunur: Hattuşili’den sonra oğlu tahta çıkacak, Hatti soyluları yeni krala başkaldırırsa Mısır asker gönderip düzeni sağlayacaktır.
Kadeş’te ne olmuştu?
MÖ 1274 dolaylarında II. Ramses’in ordusu ile Hitit Kralı II. Muvatalli’nin kuvvetleri, bugün Suriye’de kalan, Asi Nehri kıyısındaki Kadeş kenti önünde karşılaştı. Savaşı iki taraf da kendi zaferi olarak anlattı; kesin bir sonuç çıkmadı.
Antlaşma hakkında en çok yanlış bilinenler bu noktada toplanır:
- Savaşın hemen ardından yapılmadı. Barış, Kadeş Savaşı’ndan yaklaşık on beş yıl sonra, MÖ 1259 dolaylarında, Ramses’in 21. saltanat yılında sağlandı.
- Kadeş’te savaşan kralla yapılmadı. Savaşta Hitit ordusunun başında II. Muvatalli vardı; antlaşmayı kardeşi III. Hattuşili yaptı.
- Kadeş’te “imzalanmadı”. Metinler başkentler arasında gidip geldi ve mühürlendi. Günümüze ulaşan metinde Kadeş Savaşı’nın adı geçmez; “Kadeş Antlaşması” modern bir adlandırmadır. Metin “Ebedî Antlaşma” ya da “Gümüş Antlaşma” olarak da anılır.
Gümüş tabletler ve iki dil
Antlaşmanın asıl nüshaları gümüş tabletlere kazınmış ve taraflara gönderilmişti; bu tabletler günümüze ulaşmadı. Elimizdeki metinler onların kopyalarıdır. Mısır nüshası, Teb’deki Karnak Tapınağı’nın ve Ramesseum’un duvarlarına hiyerogliflerle işlendi. Hitit nüshası ise dönemin diplomasi dili olan Akadca ile kil tabletlere yazıldı ve 1906’da Alman Asurolog Hugo Winckler’in Boğazköy’de yürüttüğü kazılarda kraliyet arşivinde bulundu. Wikipedia (İng.) – Egyptian–Hittite peace treaty
Tabletlerin bir bölümü bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde, bir bölümü Berlin’deki Ön Asya Müzesi’nde korunuyor. Yeni keşfi aktaran haberlerde Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi ile St. Petersburg’daki Ermitaj da antlaşma parçalarının bulunduğu yerler arasında sayılıyor. 24 Saat (AA)
Yeni tablet parçasının bulunduğu Büyükkale, Hattuşa’nın kraliyet kalesiydi. Fotoğraf: Dosseman, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Antlaşmanın öteki maddeleri
- Saldırmazlık: İki kral birbirinin topraklarına saldırmamayı ve oradan bir şey almamayı taahhüt eder; barışın sonsuza dek süreceği belirtilir.
- Karşılıklı yardım: Taraflardan biri dış bir düşmanın saldırısına uğrar ve yardım isterse öbürü piyade ve savaş arabası gönderecektir. Aynı yükümlülük iç isyanlar için de geçerlidir.
- Veraset güvencesi: Mısır, Hattuşili’nin oğlunun tahta geçmesini destekleyecektir.
- Kaçakların iadesi ve af: Kaçanlar geri verilecek, ancak kendileri ve aileleri cezalandırılmayacaktır.
“Tarihin ilk barış antlaşması” mı?
Kadeş Antlaşması çoğu zaman “tarihin ilk barış antlaşması” olarak anılır. Daha doğru ifade şudur: Metni günümüze ulaşan, bilinen en eski barış antlaşmasıdır ve iki tarafın nüshası da elimizdedir. İki devlet arasında yapılmış daha eski antlaşmalar da biliniyor; Suriye’deki Ebla ile Abarsal arasındaki antlaşma bunların en eski örneği olarak gösterilir.
Antlaşmanın bakır kabartma bir kopyası New York’taki Birleşmiş Milletler binasında, Güvenlik Konseyi salonunun girişine yakın bir koridorda sergileniyor. Heykeltıraş Sadi Çalık’ın yaptığı kopyayı 24 Eylül 1970’te Türkiye adına Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil sundu, BM Genel Sekreteri U Thant teslim aldı. BM kaydında antlaşma MÖ 1269’a tarihlenir; bu eski bir kronolojiye dayanır, günümüzde yaygın kabul gören tarih MÖ 1259 dolaylarıdır. Birleşmiş Milletler – UN Gifts
Yeni parça neden önemli?
Hattuşa’da bulunan nüshalar kırık ve eksiktir; metnin Hitit tarafındaki bazı bölümleri yalnızca kısmen okunabiliyor. Her yeni parça, eksik satırları tamamlama imkânı demek. Açıklamaya göre yeni bulunan parça, kaçan kişilerin evlerinin ve geride bıraktıkları ailelerinin korunmasına ilişkin satırları da içeriyor. Kazı ekibi antlaşmanın öteki kayıp satırlarını aramayı sürdürüyor.
Üç bin iki yüz yıl önce iki kral, kaçanların geri verilmesinde anlaştı; ama aynı metne, geri verilen insana ve ailesine dokunulmayacağını da yazdırdı. Hattuşa’nın toprağından çıkan küçük kil parçasını değerli kılan, tam da bu satırlardır.
Kaynakça
- Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 21 Eylül 2026 tarihli duyurusu (Anadolu Ajansı aktarımıyla).
- Euronews Türkçe, “Tarihin ilk barış antlaşmasının parçaları Çorum’da bulundu”, 21 Eylül 2026.
- Gazete Oksijen, “Barışın binlerce yıllık izi Çorum’da bulundu”, 21 Eylül 2026.
- Ynetnews, “3,300-year-old fragment of world’s oldest surviving peace treaty identified in Turkey”, Eylül 2026.
- “The ‘Eternal Treaty’ between the Egyptians and Hittites (c. 1259 B.C.E.)”, Hitit nüshasından çeviri, Bedford/St. Martin’s.
- United Nations Gifts, “Replica of Peace Treaty between Hattusilis and Ramses II”, 1970.
- Wikipedia (İngilizce), “Egyptian–Hittite peace treaty” ve “Muršili III” maddeleri (genel başvuru).
İleri okuma
- Trevor Bryce, The Kingdom of the Hittites, Oxford University Press, 2005.
- Gary Beckman, Hittite Diplomatic Texts, Society of Biblical Literature, 1999.
Kapak görseli: Fotoğraf: Osama Shukir Muhammed Amin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0); kırpılarak kullanılmıştır.
