Dünya tarihinde birden fazla kitlesel yok oluş yaşandı. Yaklaşık 252 milyon yıl önceki Permiyen sonu “Büyük Yok Oluş”, yaklaşık 66 milyon yıl önce kuş olmayan dinozorların yok oluşundan farklı bir olaydır. Aşağıdaki galeri, farklı çağlardan nesli tükenmiş hayvanları bir araya getirir. Fosil çizimleri, tarihî fotoğraflar ve bazı yakın akrabaların görüntüleri birlikte yer alır. Tür, alt tür ve evcil hayvan ırkı aynı kavram değildir; ilgili başlıklarda bu ayrımlara dikkat edilmelidir.
Nesli tükenmiş hayvanlar galerisi
Vahşi Suriye Eşeği
Vahşi Suriye eşeği, Batı Asya’da yaşamış ve soyu tükenmiş bir yaban eşeği alt türüdür. Tarihî kayıtlardaki yayılışı Suriye ve çevresini kapsar. Görsel, bu hayvanın tarihî kayıtlarından bir örnek sunar.
Tüylü Gergedan
Tüylü gergedan, Pleistosen döneminde Avrupa ve kuzey Asya’da yaşamıştı. Soğuk ortamlarla ilişkilendirilen bu hayvan, tüylü mamutlarla aynı dönemlerde görülen büyük memeliler arasındadır.
Toolache Kangurusu
Toolache kangurusu güneydoğu Avustralya ve güneybatı Victoria’da yaşıyordu. Sosyal canlılardı ve gruplar halinde yaşadılar. Hayvanın farklı renkleri, mevsimsel olarak değişen (veya bireye bağlı olarak değişen) benzersiz dokulu kürklerden oluşuyordu.
Tecopa Balığı
Tecopa balığı, Kaliforniya’daki Mojave Çölü’nün sıcak su kaynaklarında yaşayan küçük bir balıktı. İngilizce “pupfish” adı, yalnızca yavru balıklar anlamına gelmez. Yaşam alanındaki değişimler ve dışarıdan getirilen türler, bu balığın yok oluş tarihçesinde anılır.
Tazmanya Kaplanı
Tazmanya kaplanı ya da tilasin, kaplanlardan farklı olarak etçil bir keseli memeliydi. Avustralya, Tazmanya ve Yeni Gine’nin tarihçesinde yer alan bu hayvanın soyu 20. yüzyılda tükendi.
Sivatherium
Sivatherium, Afrika ve Asya’dan fosilleri bilinen, soyu tükenmiş bir zürafagil cinsidir. İri gövdesi ve başındaki çıkıntılarıyla dikkat çeker. Tarih öncesi bir cinsi tek bir hayvan türü veya kesin bir milattan önce tarihiyle tanımlamak yanıltıcı olur.
Saint Lucia Pirinç Faresi
Saint Lucia devi pirinç faresi, doğu Karayipler’deki Saint Lucia adasında yaşıyordu. İnce pençeleri olan küçük bir kedinin büyüklüğüydü. Muhtemelen ondokuzuncu yüzyılın son yarısında, son kayıt 1881’den itibaren tükenmiştir.
Rus İzci Köpeği
“Rus izci köpeği” başlığı tarihî evcil köpek ırklarına ilişkin anlatılardan gelir; ayrı bir yabani hayvan türü değildir. Golden Retriever’ın kesin atası olarak sunulması da doğru değildir. Royal Kennel Club’ın ırk tarihçesi, Lord Tweedmouth’un sarı bir retriever ile Tweed Water Spaniel’i eşleştirmesini temel alır.
Rocky Dağı Çekirgeleri
Rocky Dağı çekirgeleri, 19. yüzyılda batı Kuzey Amerika’da büyük sürüler oluşturan böceklerdi. Sonraki yok oluşları, bir dönemde çok bol görülen bir hayvanın da ortadan kaybolabileceğini gösterir. Sürü büyüklüğüne ilişkin tarihî tahminleri kesin sayım gibi değerlendirmemek gerekir.
Quagga
Quagga, Güney Afrika’da yaşayan ova zebrasının soyu tükenmiş bir alt türüdür. Ön tarafındaki çizgiler ve daha az çizgili arka gövdesiyle tanınır. Galerideki tarihî fotoğraf, bu hayvanın görünümünü belgeleyen kayıtlardan biridir.
Porto Riko Hutia
Porto Riko hutiası, Karayipler’in soyu tükenmiş kemirgenleri arasında anılır. Buradaki görsel doğrudan bu hayvanın fotoğrafı değildir; yakın akraba bir canlı türünü gösterir. Görsel temsil ile türün tarihî kaydı birbirinden ayrılmalıdır.
Pirene Dağ Keçisi
Pirene dağ keçisi, İber Yarımadası’nda yaşayan ve 2000 yılında son bilinen bireyini kaybeden bir alt türdü. 2003’te klonlama çalışmasıyla doğan bir yavru kısa süre sonra öldü; bu deney, kalıcı ve yaşayan bir popülasyonun geri getirildiği anlamına gelmez.
Pinta Adası Kaplumbağası
Pinta Adası kaplumbağasının son bilinen bireyi, “Yalnız George” adıyla tanınıyordu. Onu diğer kaplumbağalarla eşleştirerek soyunu sürdürme çabaları yavru elde edilmesini sağlayamadı. George, 24 Haziran 2012’de öldü.
Pentecopterus
Pentecopterus, Ordovisyen döneminden bilinen, soyu tükenmiş bir eurypterid cinsidir. Bu grup “deniz akrepleri” adıyla da anılır. Fosiller, yaklaşık 467 milyon yıl öncesinin büyük sucul eklembacaklılarını incelemek için bir örnek oluşturur.
Opabinia
Opabinia, Kanada’daki Burgess Shale fosil yatağından bilinen Kambriyen dönemine ait bir hayvandır. Beş gözü ve başının önündeki uzun uzantısıyla dikkat çeker. Bu uzantının yiyecekleri ağzına taşımaya yardımcı olduğu düşünülür.
Küçük Bilby
Sevimli küçük bilby, Orta Avustralya’nın çöllerinde yaşadı ve 1960’lardan bu yana soyu tükenmiş olduğunu düşünüyor. Genç bir tavşanın büyüklüğüne ulaşan bu memeli çok uzun bir kuyruğa sahipti – toplam kafa ve vücut uzunluğunun yaklaşık% 70’ini ölçüyordu.
Koala Lemur
Koala lemur olarak anılan Megaladapis, Madagaskar’da yaşamış, soyu tükenmiş lemur cinslerinden biridir. Adındaki “koala” benzetmesi, hayvanın koalalarla aynı gruba ait olduğunu göstermez.
Kısa Yüzlü Kanguru
Kısa yüzlü kanguru olarak anılan Procoptodon, Pleistosen döneminde Avustralya’da yaşamıştı. Bu cins, iri yapılı tarih öncesi kangurular arasında yer alır.
Karayip Foku
Karayip keşiş foku, Karayipler’de yaşamış bir deniz memelisiydi. Yoğun avlanma ve besin kaynakları üzerindeki baskılar yok oluşuyla ilişkilendirilir. NOAA’nın 2008 tarihli değerlendirmesi türün soyunun tükendiği sonucuna varmıştır.
Kanguru Çöl Faresi
Kanguru çöl faresi adıyla anılan hayvan, Orta Avustralya’nın çöl bölgelerinde yaşamış küçük bir keseli memeliydi. Adındaki “fare”, onun kemirgen olduğunu göstermez. Seyrek tarihî kayıtlarla bilinen hayvanın soyu tükenmiştir.
Kafkas Bizonu
Kafkas bizonu, Avrupa bizonunun Kafkasya’da yaşamış ve ortadan kalkmış bir alt popülasyonunu ifade eder. “Kafkas bufalosu” adı yanıltıcıdır: bizon ve bufalo farklı hayvanlardır. Eski metindeki “Kafkas bilgeliği” ifadesi de bir çeviri hatasıdır.
Josephoartigasia Monesi
Josephoartigasia monesi, fosilleri günümüz Uruguay’ından bilinen dev bir kemirgendir. Fosil kalıntıları hayvanın çok iri olduğunu gösterir; beden boyutu ve ağırlığına ilişkin değerler doğrudan ölçülmüş bir canlıdan değil, fosillerden yapılan tahminlerden gelir.
Japon Honshū Kurdu
Japon Honshū kurdu, Honshū, Şikoku ve Kyūshū adalarında yaşamış, gri kurdun soyu tükenmiş bir alt türüdür. Tarihî örneklerle belgelenir; sonradan ileri sürülen gözlem iddiaları, türün yaşamaya devam ettiğini tek başına kanıtlamaz.
İrlanda Geyiği
İrlanda geyiği, çok büyük boynuzlarıyla tanınan tarih öncesi bir geyikti. Adına rağmen yalnızca İrlanda’da yaşamamıştır. Sibirya’dan da kalıntıları bilinir; yok oluş tarihleri fosillerin tarihlenmesiyle değerlendirilir.
Fil Kuşu
Fil kuşları, Madagaskar’da yaşamış iri ve uçamayan kuşlardı. Bu ad tek bir yaşayan bireyi değil, soyu tükenmiş bir kuş grubunu anlatır. Büyük yumurtaları ve iskelet kalıntıları, görünümleri hakkında bilgi sağlar.
Dev Galliwasp
Jamaika’nın dev galliwasp’ı, tarihî kayıtlardan bilinen bir kertenkeledir. Uzun süredir doğrulanmış canlı kaydı bulunmaması, hayvanın yok oluşuyla ilgili değerlendirmelerde önemlidir. Yok oluşun kesin zamanı ve nedeni konusunda sınırlı kayıtlar vardır.
Deniz Vizonu
Deniz vizonu, Kuzey Amerika’nın doğu kıyılarında yaşamış ve kürkü için avlanmış bir memeliydi. Galerideki fotoğraf, soyu tükenen hayvanın doğrudan kaydı yerine yakın akrabası Amerikan vizonunu gösterir.
Deniz İneği
Steller deniz ineği, Kuzey Pasifik’te yaşamış büyük bir deniz memelisiydi. Sığ sularda deniz yosunlarıyla besleniyordu. Eti, yağı ve derisi için avlanan hayvanın son kayıtları 1768’e uzanır; evcil bir hayvan değildi.
Delcourt’un Dev Geckosu
Delcourt’un dev geckosu, bilinen en büyük gecko örneğiyle tanınır; bütün kertenkelelerin en büyüğü değildir. Tek bir müze örneğine ilişkin 2023 DNA araştırması, hayvanın Yeni Kaledonya geckolarıyla akrabalığını ortaya koyarak sınıflandırmasını değiştirdi. Örneğin toplandığı yere ait kayıtlar eksiktir; Yeni Zelanda kökeni kesin bir bilgi olarak sunulmamalıdır.
Deinotherium
Deinotherium, günümüz fillerinin tarih öncesi akrabalarından biriydi. Alt çeneden çıkan ve aşağı doğru kıvrılan dişleri, onu tanınan fil tasvirlerinden ayıran özelliklerdendir.
Carolina Muhabbet Kuşu
Carolina muhabbet kuşu, Kuzey Amerika’da yaşamış, soyu tükenmiş bir papağandı. Son bilinen esaret altındaki bireyi 1918’de Cincinnati Hayvanat Bahçesi’nde öldü. Zehirliliğiyle ilgili anlatılar, kesinleşmiş bir tür özelliği olarak sunulmamalıdır.
Camelop Devesi
Camelops, Pleistosen döneminde Kuzey Amerika’da yaşamış, soyu tükenmiş bir deve cinsidir. Yok oluşu, kıtanın büyük memelilerinin kaybıyla birlikte incelenir. İklim değişimi ve insan etkisine ilişkin açıklamalar, tek bir kesin neden gibi sunulmamalıdır.
Büyük Tembel Lemur
Büyük tembel lemurlar, Madagaskar’da yaşamış tarih öncesi lemurlardı. Adları, tembel hayvanlarla benzerliklerine ilişkin bir benzetmedir. Kalıntılarından yaşam biçimleri ve yok oluşları hakkında araştırmalar yapılır.
Büyük Auk (Alk)
Büyük auk, Kuzey Atlantik’te yaşamış uçamayan bir deniz kuşuydu. “Büyük auk pengueni” adı kullanılsa da günümüzdeki penguenlerle aynı kuş grubuna ait değildir. Son bilinen çift, 1844’te İzlanda yakınındaki Eldey Adası’nda öldürüldü.
Altın Kurbağa
Altın kurbağa, Kosta Rika’daki Monteverde bölgesinin küçük bir alanında yaşayan bir amfibiydi. Son doğrulanmış gözlemi 1989’dadır. Yaşam alanı ve iklimdeki değişimler, bu hayvanın kaybını inceleyen araştırmaların konuları arasındadır.
KAYNAKLAR: Özgün görsel derlemesi; Natural History Museum, Permiyen sonu yok oluşu; Natural History Museum, dinozorların yok oluşu; NOAA, Karayip keşiş foku değerlendirmesi; Royal Kennel Club, Golden Retriever tarihçesi; LSU Shreveport, Delcourt geckosunun DNA araştırması; British Trust for Ornithology, büyük auk; NOAA arşivi, Steller deniz ineği.
