Osmanlı döneminde İstanbul’daki maymunların öldürülmesiyle ilgili anlatı, Abdülkerim Efendi’nin “Maymunküş” lakabıyla ilişkilendirilir. Bu yazıda, Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi maddesinde aktarılan olay ile sonradan eklenen ayrıntıları ayırmak gerekir.
III. Murat döneminde Abdülkerim Efendi
Ansiklopedi, Abdülkerim Efendi’yi III. Murat’ın şehzadelik döneminden itibaren başimamı olarak tanımlar. Padişahla birlikte İstanbul’a geldiğini, nüfuz sahibi olduğunu ve kazaskerlik payesine kadar yükseldiğini bildirir. Bu kayıt, onu doğrudan Rumeli kazaskeri olarak tanımlamaz.
Maymuncu dükkânlarına yapılan baskın
Koçu’nun anlatımında gemicilerin maymun beslediği ve Azapkapı’daki Sokollu Mehmed Paşa Camii yakınında maymun satan dükkânlar bulunduğu belirtilir. Abdülkerim Efendi’nin etrafındaki kişilerle bu dükkânları basıp bulabildikleri hayvanları ağaçlara astırdığı aktarılır. “Maymunküş” lakabı da bu olayla ilişkilendirilir.
Bu madde, maymunların kadınlarla cinsel ilişkide kullanıldığı iddiasını, her hayvanın bizzat Abdülkerim Efendi tarafından asıldığını veya İstanbul’daki bütün ağaçlarda maymun bulunduğunu söylemez. Bu tür eklemeler kaynak metnin doğrulanmış ayrıntıları olarak sunulmamalıdır. Görseldeki çizim de olay anında çekilmiş bir belge değildir.
Kaynak: Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, Abdülkerim Efendi (Maymunküş), cilt 1, s. 121–122.