Şükufezar, 1886’da İstanbul’da yayımlanan ve sahibi de yazarları da kadın olan ilk Osmanlı dergisidir. II. Abdülhamid döneminde çıkan derginin imtiyaz sahibi Arife Hanım’dı. “Çiçek bahçesi” anlamına gelen Şükufezar, kadınların eğitimini ve toplum hayatına katılımını savunan yazılarıyla Osmanlı kadın basınının öncülerinden biri oldu.
Şükufezar Dergisi
İlk sayısı 1886’da çıkan Şükufezar, sahibi ve yazarları kadın olan erken Osmanlı kadın dergilerindendir. İmtiyaz sahibi Arife Hanım’dır; Fatma Nevber ve Münire de başlıca yazarlar arasındadır. Dergi, kadınların eğitim, ilim ve edebiyat aracılığıyla topluma katkıda bulunmasını savunan yazılarıyla dikkat çeker. “Çiçek bahçesi” anlamındaki adı, yayın anlayışını da yansıtır.
Ey talibe-i safa-yı mana
İman ile bak şükûfezara
Ezhar-ı edeb şemimi solmaz
Tercih eder ehl-i di
Açıklaması
Ey gerçek mananın talebesi
Çiçek bahçesine (şükufezara) iman ile bak
Edeb çiçeklerinin kokusu solmaz
Gönül ehli edebi, bahara tercih eder
Şükufezar, kadınların eğitim olanaklarının ve basındaki yerlerinin tartışıldığı bir dönemde yayımlandı. Farklı yıllara veya farklı nüfus gruplarına ait okuryazarlık oranlarını, 1886’daki derginin çevresini açıklayan tek bir oran gibi kullanmamak gerekir.
İkinci Meşrutiyet yıllarına yaklaşıldığında kız öğretmen okulu Dar’ül –Muallimat’tan yetişen öğretmen nesli ortaya çıktı. Şükufezar bu okumuş kadınların namı diğer mekteplilerin dergisiydi.
Osmanlı döneminde kadınlarla ilgili çıkan başka dergiler de vardı ama Şükufezar’ı özel yapan şey dergideki tüm yazıların kadınların kaleminden çıkmış olmasıydı. Arife Hanım’la birlikte Fatma Nevber, Münire, Fatma Nigar, Fatma Naima gibi isimler derginin diğer kadın yazarlarıydı. Dergideki kadın yazarlar yazılarını eş ve babalarının isimleri ile değil kendi isimleriyle yazıyorlardı. Bulunduğu dönemin kadın dergi profili olan kadınlık, kadının rolü, ev ekonomisi, çocuk bakımı gibi alanların aksine; kadının okumasını, eğitilmesini öğütlemiştir. Arife Hanım, derginin ilk sayısındaki “Mukaddime” yazısında ve kadın ile erkeğin toplumda birlikte ilerlemesi gerektiğini ve bu ilerlemede kadınların özellikle yer almasının gerekliliğini, dolayısıyla kadın erkek eşitliğini ortaya koymuştur. Diğer önemli bir husus ise dergi başka bir gazetenin ya da derginin eki olarak ortaya çıkmamıştır. Sadece aydın kadınların öncülüğünde toplumdaki yerini almıştır. Dergiye Dar-ül Muallimat’ta yetişen diğer öğretmen okuyucuların mektupları da katkı sağlamıştır.
Şükufezar’ın günümüze beş sayısı ulaşabilmiştir ve şu anda da Erzurum Atatürk Üniversitesi kütüphanesinde Özege Koleksiyonundadır.
Osmanlı’da kadın basınının gelişimi
Şükufezar’dan önce de kadınlara yönelik yayınlar vardı, ancak bunların çoğunu erkekler çıkarıyordu. Osmanlı’da kadınlara yönelik ilk yayın, 1869’da Terakki gazetesinin eki olarak çıkan Terakki-i Muhadderat’tır. Şükufezar’ı farklı kılan, derginin kadınlar tarafından kurulması ve bütün yazılarının kadınların kaleminden çıkmasıydı.
Şükufezar’dan sonra kadın basını giderek güçlendi. 1895–1908 yılları arasında yayımlanan Hanımlara Mahsus Gazete uzun soluklu bir yayın oldu; İkinci Meşrutiyet’ten sonra ise Kadınlar Dünyası (1913) gibi kadın haklarını açıkça savunan dergiler çıktı. Bu yayınlar, Cumhuriyet döneminde kadınların eğitim ve toplum hayatında daha görünür olmasının zeminini hazırlayan tartışmalara katkıda bulundu.
Son Söz
“Biz saçı uzun aklı kısa diye erkeklerin alaycı gülüşlerine hedef olmuş bir taifeyiz. Erkekliği kadınlığa, kadınlığı erkekliğe tercih etmeyerek bunun aksini ispat etmeye çalışacağız” Arife Hanım
“Şükufezar” yani Çiçek Bahçesi’nin günümüz bir çok kadın dergisine örnek olması ümidiyle.
3-Meydan, Sinan (2010). Cumhuriyet Tarihi Yalanları .1.cilt. İstanbul: İnkılap Yayınevi
Ek kaynak: Osmanlı Kadın Yazınında Şükûfezâr Dergisi ve Derginin Tam Çevirisi.
Sık sorulan sorular
Şükufezar nedir?
1886’da İstanbul’da yayımlanan, sahibi ve yazarları kadın olan ilk Osmanlı dergisidir. Adı “çiçek bahçesi” anlamına gelir.
Şükufezar dergisi hangi padişah döneminde çıktı?
II. Abdülhamid döneminde, 1886’da.
Şükufezar’ın kurucusu kimdir?
Derginin imtiyaz sahibi Arife Hanım’dır.
