Sarıkamış Harekâtı, I. Dünya Savaşı’nda 22 Aralık 1914 – 6 Ocak 1915 arasında Osmanlı III. Ordusu ile Rus Kafkas Ordusu arasında yaşanan ve ağır bir Osmanlı yenilgisiyle biten harekâttır. Kayıp sayısı ise hâlâ tartışılır. Sıkça duyulan “90 bin asker donarak öldü” cümlesi, bu kadar kesin biçimde söylenemez.
Plan neydi?
Enver Paşa, Aralık 1914’te Almanya’dan gelen kurmaylarıyla birlikte III. Ordu’nun başına geçti. Amaç, Rus kuvvetlerini kuşatıp Sarıkamış’ı ele geçirmekti. Plan kâğıt üzerinde cesurdu: Kolordular dağlık arazide ayrı kollardan ilerleyip Rusların arkasına dolanacaktı.
Önceki komutan Hasan İzzet Paşa kış şartlarını gerekçe göstererek çekinceler dile getirmiş ve görevden alınmıştı.
Neden felaketle bitti?
Birkaç neden üst üste bindi:
- Kış: Harekât, Doğu Anadolu’nun karla kaplı dağlarında yapıldı.
- Lojistik: Yetersiz yiyecek, giyecek ve ulaşım askerleri yürüyüşte tüketti.
- Yol: X. Kolordu’nun 30. ve 31. tümenleri, Allahuekber Dağları’nı aşarken kar fırtınasına yakalandı ve ağır kayıp verdi.
- Hastalık: Bölgede tifüs salgını vardı.
İlk üç günde bile tablo ağırdı. IX. Kolordu, 28 binden yaklaşık 18 bine düştü.
Üstelik zafer bir an yakın göründü. Ruslar Sarıkamış’ta zayıf bir garnizonla kalmıştı ve komutanlar geri çekilmeyi tartışıyordu. Ancak takviye birlikleri yetişti, yorgun ve aç Osmanlı birlikleri sonuç alamadı.
Kaç asker öldü?
III. Ordu’nun harekât öncesi mevcudu yaklaşık 90 bin olarak verilir. Kayıplar ise kaynağa göre değişiyor.
| İddia | Dikkat edilmesi gereken |
|---|---|
| 90 bin donarak öldü | Ordu mevcuduna yakın bir rakamdır, herkesin aynı şekilde öldüğünü gösteren bir belge değildir |
| 90 bin ölü ve 40-50 bin esir (Larcher) | Batı kaynaklarında çok kullanılan bu tahmin, mevcudun çok üstüne çıktığı için eleştirilir |
| Büyük bölümü dondu veya öldürüldü (TDV) | Sayı yerine genel sonuç verir |
Dolayısıyla güvenle söylenebilecek olan, ordunun büyük bölümünü kısa sürede soğuk, açlık, hastalık, çarpışma ve esaret yüzünden kaybettiğidir. Kesin bir sayı ise yoktur.
Askerlerin hepsi donarak mı öldü?
Hayır. Donma en acı ve en bilinen sebeptir, ama tek sebep değildir. Çarpışmalarda ölenler, esir düşenler, tifüsten ölenler ve firar edenler de kaybın içindedir.
Enver Paşa ne yaptı?
Yenilginin ardından cepheyi terk etti ve 10 Ocak 1915’te İstanbul’a döndü. TDV, harekâtın kumandanların itirazlarına rağmen sürdürüldüğünü ve bozgunun prestijini sarstığını belirtir. Paşa’nın sonunu Enver Paşa yazımızda okuyabilirsiniz.