Yeniçeri Ocağı’nın kesin kuruluş tarihi bilinmiyor, ancak genellikle 14. yüzyılın ikinci yarısında I. Murad döneminde kurulduğu kabul edilir. Ocağı 1826’da Vaka-i Hayriye olarak anılan olayla II. Mahmud kaldırdı.
Yeniçeri Ocağı’nı kim kurdu?
Kaynaklar farklı isimler verir. Bir gelenek kuruluşu Orhan Gazi’ye dayandırır. TDV İslâm Ansiklopedisi, sürecin Orhan Bey döneminde savaş esirlerinden asker alınmasıyla başladığını, kesin başlangıcın I. Murad ve Yıldırım Bayezid dönemleri arasında tartışmalı olduğunu belirtir. Uygulamada Çandarlı Kara Halil’in adı da anılır.
Yeniçeriler padişaha bağlı, maaşlı ve daimî yaya askerlerdi. Bu yönüyle Avrupa’nın modern ordularından önce kurulmuş daimî bir birlikti.
Devşirme ile ilişkisi neydi?
Ocak zamanla devşirme sistemiyle beslendi. Hristiyan ailelerden alınan çocuklar eğitilir, Müslüman yetiştirilir ve askere dönüştürülürdü. Bir kısmı saray hizmetine alınır ve sadrazamlığa kadar yükselebilirdi. Statüleri “kul” olarak tanımlanırdı. Bu, hukuken köleliğe benzese de klasik kölelikle tam örtüşmez.
Yeniçeriler neden bozuldu?
- yüzyıldan itibaren disiplin çözülmeye başladı. Evlenme, ticaret ve esnaflık yaygınlaştı. III. Murad döneminde ocağa geleneğin dışında, Türklerden ve diğer Müslümanlardan da adam alındı. Sayılar arttı, savaşma niteliği düştü.
Bunun yanında yeniçeriler siyasi bir güce dönüştü. Maaş sorunları yüzünden isyan ettiler, sadrazamların öldürülmesinde ve padişahların tahttan indirilmesinde rol oynadılar. II. Osman, 1622’de onların ayaklanması sırasında öldürülen padişah oldu.
III. Selim’den II. Mahmud’a
III. Selim, Nizam-ı Cedid adıyla yeni bir ordu kurmak istedi. Bu girişim, 1807’deki Kabakçı Mustafa İsyanı ile sonuçlandı. Selim tahttan indirildi ve ertesi yıl öldürüldü.
II. Mahmud bu olayları yakından görmüştü. Uzun süre sabretti ve zamanı bekledi.
1826’da ne oldu?
Mayıs 1826’da Eşkinci adıyla Avrupa tarzı eğitim gören yeni bir sınıf açıklandı. 11 Haziran’da eğitim başladı. Yeniçeriler birkaç gün içinde ayaklandı ve kazanlarını Etmeydanı’na çıkardı. Kazan kaldırmak, yeniçerilerin isyan işaretiydi.
Bu kez padişah hazırlıklıydı. Sancak-ı Şerif çıkarıldı, halk ve ulema desteklemeye çağrıldı. 16 Haziran 1826’da kışlalar topa tutuldu. Sağ kalanların çoğu idam edildi. Ocak resmen kaldırıldı ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
Saray bu olaya “Hayırlı Olay” anlamında Vaka-i Hayriye adını verdi. Bu ad, olayı kimin yazdığını da gösterir.
İyi mi oldu, kötü mü?
TDV’deki değerlendirmeye göre ocak modernleşmenin önünde ciddi bir engeldi ve romantize edilmemelidir. Öte yandan ocağın aniden kaldırılması, Osmanlı’yı yeni ordu henüz hazır değilken savunmasız bıraktı. Bunun bedeli, sonraki yıllardaki savaşlarda görüldü.
