Bodrum’un Kadın Gladyatörleri: Amazon ile Achillia’nın 1.900 Yıllık Kabartması

DOSYA HABER | TARİH

Spot:
Roma arenalarında kadınlar da dövüştü mü? Bu sorunun en sağlam kanıtı Roma’da değil, Bodrum’da bulundu. Antik Halikarnassos’tan çıkan yaklaşık 1.900 yıllık bir mermer kabartma, karşı karşıya gelmiş iki kadın gladyatörü ve sahne adlarını gösteriyor: Amazon ve Achillia. Kabartmadaki tek kelimelik yazıt ise dövüşün nasıl bittiğini söylüyor.

Kaynak: Bu dosya; kabartmaya ve kadın gladyatörlere ilişkin antik yazılı kaynakları derleyen başvuru yayınlarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Kabartmanın yorumu konusunda araştırmacılar arasında görüş ayrılıkları vardır; bunlar metinde belirtilmiştir.

Halikarnassos’ta (Bodrum) bulunan, Amazon ve Achillia adlı iki kadın gladyatörü gösteren mermer kabartma, MS 1.–2. yüzyıl, British Museum. Fotoğraf: Carole Raddato, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).

Kabartmada ne var?

Mermer levha MS 1. ya da 2. yüzyıla tarihlenir ve bugün Londra’da, British Museum’da sergilenir. Üzerinde, bir platformun üstünde birbirine doğru hamle yapan iki dövüşçü görülür. İkisi de aynı biçimde donanmıştır: Bacakta dizlik, belde kuşak ve peştamal, kolda koruyucu sargı, bir elde dikdörtgen kalkan, öbür elde kısa bir kılıç. Platformun iki yanında seyircilerin başları seçilir. World History Encyclopedia

Dövüşçülerin başı açıktır. Ayaklarının dibindeki iki yuvarlak nesnenin, çıkarıp yere bıraktıkları miğferler olduğu düşünülür. Miğfersiz gösterilmeleri, kabartmaya bakanın onların kadın olduğunu görmesini sağlamış olmalı.

Figürlerin altında Yunan harfleriyle adları yazılıdır: Amazon ve Achillia. Üstlerinde ise tek bir kelime vardır: ΑΠΕΛΥΘΗΣΑΝ, yani “serbest bırakıldılar”.

Amazon ve Achillia: Sahne adları

Bunlar gerçek adlar değil, arena için seçilmiş takma adlardır. “Amazon”, mitolojinin savaşçı kadınlarını çağrıştırır. “Achillia” ise Troya Savaşı’nın kahramanı Akhilleus’un adının dişil biçimidir.

İki adın yan yana gelmesi tesadüf olmayabilir. Mitolojide Akhilleus, Troya önlerinde Amazon kraliçesi Penthesileia ile dövüşür. Bazı araştırmacılara göre bu iki gladyatör, seyirci önünde o ünlü düelloyu canlandırıyordu. Royal Armouries – The Gladiatrix

“Serbest bırakıldılar” ne demek?

Yazıttaki kelime, Latincede “missio” denen uygulamanın Yunanca karşılığıdır: Dövüşçünün arenadan sağ olarak salıverilmesi. Kabartma iki kadını da ayakta ve silahlı gösterdiğine göre, en yaygın yoruma göre dövüş berabere bitmiş ve ikisi de onurlu biçimde arenadan gönderilmiştir. Böyle bir sonuç, iki dövüşçünün de iyi dövüştüğü anlamına gelirdi.

İkinci bir yorum, kelimeyi daha geniş okur: İki kadın yalnızca o günkü dövüşten değil, gladyatörlükten de azat edilmiş, yani özgürlüklerini kazanmış olabilir. Hangi okuma doğru olursa olsun, kabartma bir yenilgiyi değil bir başarıyı anmak için yaptırılmıştır.

Kadın gladyatörler gerçekten var mıydı?

Evet, ama sayıları azdı. Roma yazarları onlardan çoğu zaman hayretle ya da alayla söz eder:

• Nero dönemi (MS 66): Ermenistan kralı Tiridates onuruna düzenlenen oyunlarda kadınların da dövüştüğü aktarılır.
• Domitianus dönemi (MS 89 dolayları): İmparatorun düzenlediği gösterilerde kadın gladyatörlerin çarpıştığı, hatta bazı dövüşlerin gece meşale ışığında yapıldığı anlatılır.
• Petronius: Satyricon’da, savaş arabasından dövüşen bir kadından söz eder.
• Iuvenalis: Hicivlerinde arenaya çıkan ve silah talimi yapan soylu kadınlarla alay eder.
• Ostia yazıtı: MS 2. yüzyıl ortasına ait bir yazıt, bir oyun düzenleyicisinin “kılıç için kadınlar” sunduğunu kaydeder.

Yasalar da bu olgunun varlığını dolaylı olarak doğrular. MS 19’da çıkarılan bir senato kararı, üst sınıflardan erkeklerin ve kadınların arenaya çıkmasını yasakladı. İmparator Septimius Severus ise MS 200 dolaylarında kadınların arenada dövüşmesini tümüyle yasakladı. Var olmayan bir şeyi yasaklamaya gerek duyulmazdı. Wikipedia (İng.) – Gladiatrix

Neden bu kadar az kanıt var?

Erkek gladyatörleri gösteren yüzlerce mozaik, kabartma, mezar taşı ve duvar yazısı günümüze ulaştı. Kadın gladyatörler için durum bambaşka: Onları neredeyse kesin biçimde gösteren tek görsel kanıt bu Halikarnassos kabartmasıdır.

Bunun nedeni, kadın gladyatörlerin gerçekten ender olmasıdır. Araştırmacılar onları, yalnızca en gösterişli oyunlarda izleyiciye sunulan “egzotik” bir yenilik olarak tanımlar. Sıradan bir kentin sıradan oyunlarında kadın dövüşçü görmek beklenmezdi. Kabartmayı yaptıran kişi, belli ki bu dövüşün hatırlanmasını istemişti.

Yanlış bilinenler

• Romalılar onlara “gladiatrix” demiyordu. Bu kelime klasik dönem metinlerinde geçmez; ilk kez Geç Antik Çağ’da bir açıklama notunda görülür. Romalıların kadın gladyatörler için ayrı bir adı yoktu.
• Her dövüş ölümle bitmezdi. Amazon ile Achillia’nın karşılaşması, iki tarafın da sağ ayrıldığı bir dövüşün belgesidir.
• Hepsi köle değildi, ama çoğu alt sınıftandı. Kaynaklar kadın dövüşçülerin genellikle düşük toplumsal konumdan geldiğini gösterir. Arenaya çıkan soylu kadınlar ise skandal sayılır, bu yüzden yasaklanırdı.
• Kanıt Roma’dan değil, Anadolu’dan geliyor. Kadın gladyatörlerin en bilinen görseli Kolezyum’dan değil, Bodrum’dan çıkmıştır.

Bodrum’dan Londra’ya

Halikarnassos, Dünyanın Yedi Harikası’ndan biri sayılan Mausoleion’la tanınır. Kentin Roma dönemindeki gündelik hayatı ise çok daha az bilinir. Amazon ile Achillia’nın kabartması, o hayattan kalan en canlı karelerden biridir: Bir kalabalık, bir platform ve karşı karşıya gelmiş iki kadın.

Kabartma bugün British Museum’da. Onu görmek isteyenlerin Londra’ya gitmesi gerekiyor; hikâyesi ise Bodrum’da başlıyor.

Kaynakça

• World History Encyclopedia, “Female Gladiators” (kabartmanın tanıtımı ve fotoğrafı).
• Royal Armouries, “The Gladiatrix”.
• Wikipedia (İngilizce), “Gladiatrix” maddesi ve maddede anılan antik kaynaklar (Cassius Dio, Suetonius, Petronius, Iuvenalis) (genel başvuru).

Kapak görseli: Fotoğraf: Carole Raddato, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0); uyarlanarak kullanılmıştır.

Yazı gezinmesi