Fatih Sultan Mehmet, 3 Mayıs 1481’de, 49 yaşında, Gebze yakınlarındaki Hünkâr Çayırı’nda öldü. TDV İslâm Ansiklopedisi ölüm nedenini nikris, yani gut hastalığına bağlar. Zehirlendiği iddiası ise 545 yıldır gündemden düşmüyor. Bu iddiayı doğrulayan kesin bir kanıt yok, ama onu tümüyle önemsiz kılmayan ayrıntılar var.
Son sefer: Hedef neresiydi?
Fatih 1481 baharında yeni bir sefer için Üsküdar’a geçti. Hedefini açıklamamıştı ve bu sır bugün de tam çözülebilmiş değil.
İlber Ortaylı, Osmanlı’nın o sırada Otranto’yu almış olduğunu hatırlatarak İtalya ihtimaline dikkat çeker. Erhan Afyoncu ise ordunun Anadolu yakasında toplanmasını gerekçe göstererek İtalya’yı dışarıda bırakır ve hac yolları ile Dulkadir Beyliği yüzünden gerilen Memlûk meselesini işaret eder.
Son günler: Gebze yakınlarında neler oldu?
Fatih’in uzun süredir gut hastası olduğu biliniyor. Afyoncu’nun aktardığına göre yolda rahatsızlanınca önce başhekim Lârî müdahale etti, ancak sonuç alınamadı. Bunun üzerine eski başhekim Yakup Paşa çağrıldı. Yakup Paşa, Lârî’nin ilacını doğru bulmamıştı; padişahın sancısını hafifletmek için bir şurup verdi. Fatih kısa bir komaya girdi ve kurtulamadı.
Bazı yazılarda ölüm tarihi 31 Mayıs 1481 olarak geçer. Ancak TDV ve akademik anlatımların esas aldığı tarih 3 Mayıs’tır.
Zehir şüphesi nereden çıktı?
Üç ayrı dayanağı var.
Bir: Âşıkpaşazâde’nin dizeleri. Dönemin kronikçisi, ölümü anlatırken bazılarının zehirlenme imasına, bazılarının da kötü tedaviye sitem olarak yorumladığı dizeler yazar. TDV, zehirlenme iddialarının bu bilginin yorumuna dayandığını ve başka kaynaklarla doğrulanmadığını belirtir.
İki: Venedik’in suikast geçmişi. Afyoncu’nun aktardığına göre Venedik, 1456-1479 arasında Fatih’i zehirlemek için tam 12 plan yaptı. Bir berberden, Trogirli bir denizciden ve Floransalı Francesco Baroncello’dan söz edilir. Planların çoğu kâğıt üzerinde kaldı.
Üç: Yakup Paşa’ya yapılan teklif. Yahudilikten dönen ve eski adı Maestro Jacopo olan Yakup Paşa’ya 1472 dolaylarında Floransalı bir aracı üzerinden yaklaşıldı. Yakup, peşin 10 bin altın ile mal varlığı için 25 bin altın istedi. Venedik kabul etti. Ancak Yakup’un gerçekten bir girişimde bulunup bulunmadığı bilinmiyor. Üstelik bu teklifle ölüm arasında yaklaşık dokuz yıl var.
Şüpheliler kimler?
Tarihçilerin tartıştığı üç senaryo var:
- Venedik ve Yakup Paşa: Afyoncu’nun en güçlü bulduğu ihtimal budur.
- Bayezid, Karamani Mehmed Paşa ve Cem’in Lârî’yi kullanması: Lârî’nin 1485’te Edirne’de ölümü üzerine II. Bayezid’in ona aşırı doz afyon içirttiği söylentisi yayıldı. Bu bir söylentidir.
- Memlûk Sultanı Kayıtbay’ın Lârî’yi kullanması.
Alman tarihçi Franz Babinger, Âşıkpaşazâde’nin dizeleriyle bir Venedik belgesini birleştirip zehirlenmenin mümkün olduğunu savundu. Ortaylı da zehirlenme ihtimalini güçlü bulur. Ona göre gut hastası bir hükümdar, ilacını hazırlayan hekime bağımlıydı ve bu güven kötüye kullanılabilirdi.
Peki hangisi doğru?
Elimizdeki bilgiyle kesin bir hüküm verilemez. Durum şöyle özetlenebilir:
| Bilinen | Bilinmeyen |
|---|---|
| Fatih’in gut hastası olduğu | Ölümün doğrudan nedeni |
| Venedik’in onu öldürmeyi defalarca planladığı | Bu planlardan birinin 1481’de uygulanıp uygulanmadığı |
| Yakup Paşa’nın 1472 dolaylarındaki teklifi | Yakup Paşa’nın teklifi yerine getirip getirmediği |
Afyoncu da yazısını, bütün araştırmalara rağmen sırrın henüz çözülmediğini söyleyerek bitirir. Otopsinin olmadığı bir dönemde bu soruyu yeni bir belge dışında bir şeyin çözmesi zor görünüyor.
Ölümün ardından: İstanbul’da kan
Fatih’in beklenmedik ölümü bir taht krizine yol açtı. Sadrazam Karamani Mehmed Paşa, iki şehzadeye, Bayezid’e ve Cem’e ulak gönderdi. Bayezid’i destekleyen yeniçeriler ayaklandı ve 4 Mayıs 1481’de sadrazamı öldürdü. Toprak reformu yüzünden zaten geniş bir hoşnutsuzluğun hedefi olan Karamani, Fatih’ten bir gün sonra can verdi. Yakup Paşa da aynı isyanda öldürüldü, böylece iddianın baş şüphelisi konuşma imkânı bulamadan ortadan kalktı.
Bayezid 22 Mayıs’ta tahta çıktı. Cem ise Bursa’da kendi adına hutbe okutup para bastırdı. Yenişehir’de yenilince sürgün hayatı başladı.
Fatih, yaptırdığı Fatih Camii’nin avlusundaki türbeye gömüldü.
Kısa cevaplar
Fatih kaç yaşında öldü? 49 yaşında. 30 Mart 1432’de Edirne’de doğdu.
Nerede öldü? Üsküdar-Gebze arasındaki Hünkâr Çayırı’nda.
Mezarı nerede? İstanbul’da, Fatih Camii avlusundaki türbesinde.
Çocukları kimlerdi? Bilinen oğulları II. Bayezid, Cem ve 1474’te ölen Şehzade Mustafa’dır. Adı bilinen kızları arasında Ayşe ve Gevherhan Sultan vardır.
Fatih’in adını taşıyan en popüler anlatılardan birini de Fatih’in yargılanması yazımızda kaynak notuyla birlikte okuyabilirsiniz.
Kaynaklar
- Mehmed II, TDV İslâm Ansiklopedisi
- Erhan Afyoncu, 543 senelik muamma: Fatih zehirlendi mi?, Sabah
- İlber Ortaylı, 49’unda ölmeseydi, Hürriyet
- Karamani Mehmed Paşa, Vikipedi
- II. Bayezid, Vikipedi