Osmanlı’da uçuş denemelerine ilişkin anlatılar
Hezarfen Ahmed Çelebi, Galata Kulesi’nden Üsküdar’a uçtuğu anlatısıyla tanınır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Mustafa Kaçar maddesi, hakkındaki bilgilerin Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sine dayandığını belirtir. Bu yüzden anlatıyı, ayrıntıları farklı bağımsız kayıtlarla kesinleşmiş bir uçuş raporu gibi okumamak gerekir.
Galata’dan Üsküdar’a uçuş rivayeti
Seyahatnâme’ye dayanan anlatıda Ahmed Çelebi’nin Okmeydanı’nda denemeler yaptığı, ardından Galata Kulesi’nden havalanıp Doğancılar’a indiği aktarılır. Eski yazıdaki kesin 1632 tarihi, çocukluk hayatı ve Avrupa çapındaki yankı ayrıntıları burada bağımsız olarak belgelenmiş bilgiler değildir.
IV. Murad ve Cezayir anlatısı
Evliya Çelebi’nin aktarımında IV. Murad’ın onu ödüllendirdiği, ardından Cezayir’e gönderdiği anlatılır. Vezirlerin kıskançlığı veya kesin ölüm yaşı gibi ek ayrıntılar, kaynağın açıkça söylediği bilgiyle karıştırılmamalıdır. “Hezarfen”, çok sayıda fen ve sanatla ilgilenmeyi ifade eden bir unvandır.
Uçuşu nasıl değerlendirmeli?
Kanat çırparak insanın bu mesafeyi uçması ile hava akımlarından yararlanan süzülme aynı şey değildir. Ansiklopedi maddesi olası planör benzeri açıklamayı tartışır; bu değerlendirme uçuşun deneysel olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Hezarfen’in hikâyesi havacılık kültüründe yer bulur, ancak rivayet ile belgelenmiş olayı ayırmak gerekir.
Kaynak: Mustafa Kaçar, Hezarfen Ahmed Çelebi — TDV İslâm Ansiklopedisi.