Roma rakamları, yedi harften oluşan bir sayı sistemidir: I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500) ve M (1000). Bu semboller yan yana yazılarak toplanır; küçük bir sembol büyük bir sembolün önüne geldiğinde ise çıkarılır. Örneğin 6 = VI, 4 = IV, 9 = IX ve 2026 = MMXXVI olarak yazılır.
Antik Roma’da kullanılan bu sistem, bugün hâlâ yüzyılları (XIX. yüzyıl), hükümdar adlarını (II. Mehmed), saat kadranlarını, kitap bölümlerini ve anıtlardaki tarihleri yazmak için kullanılıyor. Aşağıda tüm kuralları, tarih yazma örneklerini ve yüzyıl tablosunu bulabilirsiniz.
Roma rakamları tablosu
Roma rakamları aşağıdaki yedi temel sembolle gösterilir:
| 1 | 5 | 10 | 50 | 100 | 500 | 1000 |
| I | V | X | L | C | D | M |
Temel kombinasyonlar
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX |
| 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 |
| X | XX | XXX | XL | L | LX | LXX | LXXX | XC |
| 100 | 200 | 300 | 400 | 500 | 600 | 700 | 800 | 900 |
| C | CC | CCC | CD | D | DC | DCC | DCCC | CM |
Roma rakamları yazma kuralları
1. Büyükten küçüğe yazılan semboller toplanır.
- Örnek: VI = V + I = 5 + 1 = 6
- Örnek: LXX = L + X + X = 50 + 10 + 10 = 70
2. Küçük sembol büyüğün önüne gelirse çıkarılır.
- Örnek: IV = V – I = 5 – 1 = 4
- Örnek: IX = X – I = 10 – 1 = 9
Çıkarma kuralı yalnızca altı durumda kullanılır: IV (4), IX (9), XL (40), XC (90), CD (400) ve CM (900). Yani I yalnızca V ve X’in, X yalnızca L ve C’nin, C de yalnızca D ve M’nin önüne gelebilir. Bu yüzden 99, “IC” diye değil, XCIX (90 + 9) diye yazılır.
3. Aynı sembol en fazla üç kez yan yana yazılır.
I, X, C ve M en fazla üç kez tekrarlanabilir (III = 3, XXX = 30). V, L ve D ise hiç tekrarlanmaz; 10 için VV değil X yazılır. Saat kadranlarında 4’ün IV yerine IIII olarak yazılması, bu kuralın bilinen geleneksel istisnasıdır.
4. Sıfır yoktur.
Roma rakamlarında sıfırı gösteren bir sembol yoktur. Bu yüzden sistemle yazılabilen en büyük standart sayı 3999’dur: MMMCMXCIX.
Sayılar Roma rakamlarına nasıl dönüştürülür?
Sayıyı binler, yüzler, onlar ve birler basamaklarına ayırın; her basamağı tablodaki karşılığıyla yazıp yan yana getirin.
Örnek: 1984’ü Roma rakamlarına dönüştürme
1984’ü 1000, 900, 80 ve 4’e ayırın, ardından her parçayı dönüştürün:
- 1000 = M
- 900 = CM
- 80 = LXXX
- 4 = IV
1000 + 900 + 80 + 4 = 1984, yani 1984 = MCMLXXXIV
Roma rakamlarıyla tarih yazma
Tarih yazarken gün, ay ve yıl ayrı ayrı Roma rakamına çevrilir ve aralarına nokta konur. Yıl, yukarıdaki basamak yöntemiyle yazılır.
- 29 Ekim 1923: XXIX.X.MCMXXIII
- 15 Temmuz 1990: XV.VII.MCMXC
- 1 Ocak 2000: I.I.MM
Tarihte önemli yılların Roma rakamıyla yazılışı
- 1071 (Malazgirt) = MLXXI
- 1453 (İstanbul’un Fethi) = MCDLIII
- 1881 (Atatürk’ün doğumu) = MDCCCLXXXI
- 1919 = MCMXIX
- 1923 (Cumhuriyet’in ilanı) = MCMXXIII
- 1938 = MCMXXXVIII
- 2000 = MM
- 2025 = MMXXV
- 2026 = MMXXVI
Yüzyıllar Roma rakamıyla nasıl yazılır?
Türkçede yüzyıllar genellikle Roma rakamıyla ve sonuna nokta konarak yazılır. Bir yüzyıl, adının bir eksiğiyle başlayan yüz yılı kapsar: 19. yüzyıl 1801–1900, 21. yüzyıl ise 2001–2100 yıllarıdır.
- XV. yüzyıl = 15. yüzyıl (1401–1500)
- XVI. yüzyıl = 16. yüzyıl (1501–1600)
- XVII. yüzyıl = 17. yüzyıl (1601–1700)
- XVIII. yüzyıl = 18. yüzyıl (1701–1800)
- XIX. yüzyıl = 19. yüzyıl (1801–1900)
- XX. yüzyıl = 20. yüzyıl (1901–2000)
- XXI. yüzyıl = 21. yüzyıl (2001–2100)
Padişah ve kral adlarında da aynı yöntem kullanılır: II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed), IV. Murad, XIV. Louis gibi.
Çok büyük sayılar nasıl yazılır?
Romalılar 1000’den büyük sayıları göstermek için bazen sembolün üzerine bir çizgi çekerdi; bu çizgi sayının 1000 ile çarpıldığını gösterir. Ancak bu yazım günlük kullanımda yaygın değildir:
| 5.000 | 10.000 | 50.000 | 100.000 | 500.000 | 1.000.000 |
| _ V | _ X | _ L | _ C | _ D | _ M |
Roma rakamlarının kısa tarihi
Roma rakamları, Romalıların Etrüsklerden devraldığı sayı işaretlerinden gelişti. Sistem toplama ve çıkarmaya dayandığı için kayıt tutmaya uygundu, ancak sıfır ve basamak değeri olmadığından çarpma ve bölme gibi işlemleri zorlaştırıyordu. Hesaplar genellikle abaküsle yapılır, sonuç Roma rakamıyla yazılırdı.
Avrupa’da bugünkü rakamlar (Hint-Arap rakamları) özellikle 13. yüzyıldan itibaren yaygınlaştı; İtalyan matematikçi Fibonacci’nin 1202’de yazdığı Liber Abaci bu geçişte etkili oldu. Roma rakamları ise bugün daha çok sıralama, süsleme ve geleneksel kullanımlarda yaşıyor.
Sık sorulan sorular
XIX kaçıncı yüzyıl?
XIX, 19 demektir. XIX. yüzyıl, 1801–1900 yıllarını kapsayan 19. yüzyıldır.
2026 Roma rakamıyla nasıl yazılır?
MMXXVI (1000 + 1000 + 10 + 10 + 5 + 1).
Roma rakamlarında 4 neden IV yazılır?
Çünkü aynı sembol dört kez yan yana yazılmaz; 5’ten (V) 1 (I) çıkarılarak IV yazılır.
Roma rakamlarında sıfır var mı?
Hayır, Roma rakamlarında sıfırı gösteren bir sembol yoktur.
Kaynaklar: Britannica, Roman numeral · Math is Fun, Roman Numerals · Mental Floss, saat kadranlarında IIII