DOSYA HABER | ARKEOLOJİ
Spot:
Muş’ta uydu görüntülerinde fark edilen dev bir kale, Urartu tarihinin en eski sorularından birini yeniden gündeme getirdi: Krallığın, Asur ordusunun MÖ 856’da yakıp yıktığı ilk başkenti Arzaşkun neredeydi? Yaklaşık 17 futbol sahası büyüklüğündeki kalenin bu kayıp şehir olabileceği öne sürülüyor. Ancak henüz tek bir kazma vurulmuş değil ve iddianın önünde yanıtlanması gereken çok soru var.
Kaynak: Bu dosya, keşfi aktaran arkeoloji yayınlarından ve Arzaşkun’a ilişkin başvuru kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Kalede kazı yapılmamıştır; tarihleme ve kimlik tespiti kesinleşmiş değildir.
Urartu Krallığı’nın Arzaşkun’dan sonraki başkenti Tuşpa’nın kurulduğu Van Kalesi’nden görünüm. Fotoğraf: EvgenyGenkin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Uydu görüntüsündeki çizgiler
Kaleyi fark eden kişi arkeolog Melik Mirbey Ömeroğlu. Ömeroğlu, Muş’un Mescidli köyü yakınlarındaki bir alanın uydu görüntülerini incelerken doğal arazi yapısına uymayan çizgiler ve düzenli izler gördü. Ardından araziye giderek bunların tahkimat kalıntıları olduğunu yerinde doğruladı. Yapıya, büyüklüğü nedeniyle “Dev Kale” adını verdi. HeritageDaily
Aktarılan ölçüler şöyle:
- Alan: Yaklaşık 120 bin metrekare; bu, 17 futbol sahasına karşılık geliyor.
- Surlar: Kaleyi yaklaşık 1,4 kilometre uzunluğunda bir savunma duvarı çevreliyor. Ayakta kalan bölümlerin yüksekliği iç yüzde 2 metreyi, dış yüzde 4 metreyi buluyor.
- Duvar tekniği: İri, kabaca yontulmuş bloklarla örülen “kiklopik” ve çokgen taşlı duvarlar.
- İç düzen: Kuzey kesimde yapı izleri seçiliyor. Güneyde ise yaklaşık 25 metre yarıçaplı, taş örgülü dairesel bir çukur var; su biriktirmeyle ilgili olabileceği düşünülüyor, ancak işlevi belli değil.
Kalenin Muş’ta bugüne dek saptanan en büyük kale olduğu belirtiliyor. Ömeroğlu, alanın tescil edilip koruma altına alınması için Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’na başvurdu. Arkeonews
Arzaşkun: Urartu’nun bilinen ilk kraliyet şehri
Urartu, MÖ 9. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar Van Gölü çevresinde hüküm süren güçlü bir krallıktı. Krallığın en tanınan merkezi, Van Kalesi’nin bulunduğu Tuşpa’dır. Ama Tuşpa ilk başkent değildi.
Urartu ile açıkça ilişkilendirilen en eski kral Arame’dir. Arame’den kalma hiçbir yazıt bilinmiyor; onun hakkında bildiklerimizin neredeyse tamamı düşmanlarının, yani Asurluların kayıtlarından geliyor. Bu kayıtlara göre Arame’nin “kraliyet şehri”nin adı Arzaşkun’du.
Asur kralı III. Salmanassar, MÖ 856’da (bazı kaynaklara göre 857’de) Urartu üzerine büyük bir sefer düzenledi. Yıllıklarında Arzaşkun’u ele geçirip yıktığını, ardından Van Gölü’ne ulaştığını anlatır. Seferin sahneleri, Asur’daki Balawat Kapıları’nı süsleyen tunç levhalara da işlenmiştir.
Bu yıkımdan sonra Arzaşkun’un adı kayıtlardan silinir. Krallığın merkezi, I. Sarduri döneminde Van Gölü kıyısındaki Tuşpa’ya taşınır ve Urartu asıl gücüne orada ulaşır. Wikipedia (İng.) – Arzashkun
Yeri hâlâ bilinmeyen şehir
Arzaşkun’un yeri bugüne dek saptanamadı. Asur metinleri şehrin çift surlu ve kuleli olduğunu, sık bir ormanın ardında korunduğunu anlatır; ancak antik yer adlarını ve sefer güzergâhlarını bugünkü haritaya oturtmak son derece güçtür.
Araştırmacılar bugüne kadar birbirinden uzak pek çok aday gösterdi: Van Gölü’nün kuzeydoğu kıyısındaki Erciş çevresi, Malazgirt, Malazgirt ile Patnos arasındaki Bostankaya ve daha doğuda Urmiye Gölü havzası. Muş’taki Dev Kale, bu listeye eklenen en yeni aday.
İddia ne kadar güçlü?
Ömeroğlu, kalenin Arzaşkun’la ve Urartu’nun kuruluş dönemiyle bağlantılı olabileceğini dile getiriyor; kesin bir kimlik tespiti yaptığını ise söylemiyor. Bu temkin yerinde, çünkü eldeki veriler sınırlı:
- Lehine olanlar: Kalenin olağanüstü büyüklüğü, Urartu’nun batıya açılan yollarına yakınlığı ve duvar örgüsünün Van bölgesindeki Aşağı Anzaf ile Zivistan gibi Erken Demir Çağı kalelerine benzemesi.
- Eksik olanlar: Alanda kazı yapılmadı. Radyokarbon tarihi, çanak çömlek incelemesi ya da yazıt yok. “3.000 yıllık” ifadesi bir ölçüm sonucu değil, mimariye dayalı bir tahmin.
Büyüklük, konum ve duvar tekniği bir kaleye ad koymaya yetmez. Arzaşkun adını kesinleştirebilecek tek şey, alandan çıkacak bir yazıt ya da yıkım tabakasının MÖ 9. yüzyıl ortasına tarihlenmesi olur.
Yanlış anlaşılmaması gerekenler
- “Arzaşkun bulundu” demek için erken. Doğru ifade şudur: Arzaşkun olabileceği öne sürülen büyük bir kale saptandı.
- Kale kazılarak ortaya çıkarılmadı. Uydu görüntülerinden fark edildi ve yüzeyde incelendi.
- Urartu’nun başkenti hep Van değildi. Tuşpa, krallığın ikinci başkentidir; Arzaşkun ondan öncedir.
- Arame’yi kendi sözlerinden tanımıyoruz. İlk Urartu kralı hakkında bilinenler, onunla savaşan Asurluların anlattıklarıdır.
Bundan sonra ne olacak?
İlk adım, alanın resmen tescil edilip korumaya alınması. Tescilin ardından çanak çömlek incelemeleri, radyokarbon tarihlemesi ve mimari evrelerin belirlenmesi gerekecek. Asıl cevabı ise kazı verecek: Kalenin ne zaman yapıldığını, ne kadar süre kullanıldığını ve erken Urartu krallarıyla bağını ancak toprak altından çıkacak buluntular gösterebilir.
Dev Kale Arzaşkun çıksa da çıkmasa da keşif önemli. Urartu’nun bir krallık olarak nasıl doğduğu, Van’dan önce nerede örgütlendiği hâlâ büyük ölçüde karanlıkta. Muş’taki bu surlar, o karanlık döneme açılan nadir pencerelerden biri olabilir.
Kaynakça
- Arkeonews, “A Newly Discovered 3,000-Year-Old Fortress the Size of 17 Football Fields May Be Urartu’s Lost First Capital”, 8 Ekim 2026.
- HeritageDaily, “Lost Urartian fortress discovered in Türkiye’s Muş Province”, 11 Ağustos 2026.
- Wikipedia (İngilizce), “Arzashkun” maddesi (genel başvuru).
Kapak görseli: Fotoğraf: EvgenyGenkin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0); kırpılarak kullanılmıştır.